Với bé chậm nói, gia đình nên cho bé được đánh giá phát triển ngôn ngữ trước, rồi mới quyết có sang mầm non song ngữ hay không; với bé rất nhút nhát, câu hỏi quan trọng là trường mới đón bé mới chậm rãi tới đâu. Học hai ngôn ngữ không tự gây ra chậm nói, nhưng một bé đang gặp khó với ngôn ngữ cần được hiểu rõ trước khi thêm một thay đổi lớn.
Đây là băn khoăn rất thật của nhiều gia đình. Ba mẹ thấy con ít nói hơn bạn cùng tuổi, hoặc con rất ngại người lạ, rồi nghe hai luồng ý kiến trái ngược: một bên bảo đừng cho học song ngữ kẻo con càng chậm, một bên bảo môi trường nhiều hoạt động sẽ giúp con mở lòng. Cả hai đều quá đơn giản.
Bài viết không thay thế ý kiến của bác sĩ hay chuyên gia. Nó giúp ba mẹ sắp xếp các bước cân nhắc, biết khi nào cần hỏi người có chuyên môn, và nếu quyết sang thì cần hỏi trường điều gì để bé được đỡ đúng cách.
Học song ngữ có làm trẻ chậm nói không?
Đây là câu hỏi đầu tiên hầu hết gia đình đặt ra. Các tổ chức chuyên môn về ngôn ngữ trẻ em và nhiều nghiên cứu về trẻ lớn lên với hai ngôn ngữ đều cho thấy: song ngữ tự nó không gây ra rối loạn ngôn ngữ hay chậm nói. Trẻ học hai ngôn ngữ có thể có vốn từ trong mỗi ngôn ngữ ít hơn trẻ đơn ngữ một thời gian, nhưng khi cộng vốn từ ở cả hai, tổng thường tương đương, và trẻ đi qua các mốc phát triển ngôn ngữ chính theo nhịp tương tự.
Điều đó cũng có nghĩa là song ngữ không phải là cách chữa chậm nói. Nếu một bé đang chậm nói vì một nguyên nhân nào đó, như vấn đề về thính lực, về phát triển ngôn ngữ, hay về giao tiếp, thì đổi sang trường song ngữ không làm vấn đề ấy biến mất. Ngược lại, nếu chưa ai hiểu rõ vì sao bé chậm, thêm một ngôn ngữ mới và một môi trường mới cùng lúc có thể làm việc nhận ra vấn đề khó hơn, vì người lớn dễ đổ cho "con đang học hai thứ tiếng".
Vì vậy, với bé chậm nói, câu hỏi không phải "song ngữ có hại không", mà là "đã ai hiểu rõ tình trạng của bé chưa". Trả lời câu hỏi đó trước giúp gia đình quyết định trên nền thông tin chắc chắn.
Khi nào nên cho bé được đánh giá trước khi quyết?
Ba mẹ nên hỏi ý kiến bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia về ngôn ngữ trẻ em trước khi đổi trường nếu thấy một trong những dấu hiệu sau. Đây là dấu hiệu để đi hỏi, không phải để tự kết luận:
- Bé nói ít hơn rõ rệt so với nhiều bạn cùng tuổi, và người ngoài gia đình khó hiểu bé nói gì.
- Bé ít phản ứng khi được gọi tên, hoặc có vẻ không nghe rõ trong một số tình huống.
- Bé ít dùng cử chỉ như chỉ tay, vẫy tay, gật lắc đầu để giao tiếp.
- Bé từng nói được một số từ rồi dần ít dùng hoặc không dùng nữa.
- Bé khó hiểu những câu yêu cầu đơn giản trong sinh hoạt bằng tiếng Việt.
- Cô giáo ở trường hiện tại từng nhắc với gia đình về việc giao tiếp của bé.
Nếu có những dấu hiệu này, gia đình nên đặt việc đánh giá lên trước việc đổi trường. Kết quả đánh giá giúp biết bé cần hỗ trợ gì, và môi trường nào hợp với bé lúc này. Có những trường hợp chuyên gia thấy bé vẫn có thể học song ngữ nếu có hỗ trợ phù hợp; có trường hợp chuyên gia khuyên giữ môi trường quen thuộc thêm một thời gian, chưa thêm thay đổi lớn, để bé tập trung vào hỗ trợ đang nhận. Đó là quyết định cần người có chuyên môn, không phải lời khuyên chung.
Nếu bé chỉ hơi ít nói nhưng hiểu tốt, giao tiếp bằng cử chỉ, ánh mắt tự nhiên, thì đó có thể là tính cách. Dù vậy, khi băn khoăn, đi hỏi một lần vẫn yên tâm hơn đoán.
Nhút nhát không phải là chậm nói: hiểu đúng để chọn đúng
Nhiều bé nói tốt ở nhà nhưng gần như im lặng ở trường, ngại người lạ, cần rất lâu mới mở lòng với cô mới. Đây thường là tính cách, một kiểu khí chất thận trọng, chứ không phải vấn đề ngôn ngữ. Những bé như vậy quan sát rất kỹ trước khi tham gia, và khi đã thấy an toàn, các bé có thể hoà nhập tốt.
Với bé nhút nhát, đổi trường là một thử thách lớn hơn bình thường, và đổi sang trường song ngữ còn thêm một lớp nữa: cô giáo nước ngoài nói một thứ tiếng bé chưa hiểu. Điều này không có nghĩa bé không nên sang. Có bé nhút nhát lại thấy dễ chịu ở môi trường song ngữ, vì giai đoạn đầu không ai đòi bé phải nói tiếng Anh, bé được phép chỉ nghe và quan sát, đúng với cách bé vẫn làm quen thế giới.
Điều quyết định là trường mới có cho bé thời gian không. Một môi trường ồn ào, nhiều hoạt động dồn dập, cô thường xuyên gọi từng bé đứng lên trả lời sẽ làm bé nhút nhát co lại. Một môi trường có nhóm nhỏ, có cô quen ở cạnh, có góc yên tĩnh, và chấp nhận việc bé chỉ quan sát trong vài tuần sẽ giúp bé mở dần.
Câu hỏi cho trường mới khi bé chậm nói hoặc nhút nhát
Nếu gia đình vẫn cân nhắc sang, đây là những câu nên hỏi thẳng, và nên nói rõ tình trạng của bé để trường trả lời sát:
| Câu hỏi | Vì sao quan trọng |
|---|---|
| Lớp có bao nhiêu bé, mấy cô, có lúc nào chia nhóm nhỏ không? | Bé cần được chú ý riêng, nhóm nhỏ giúp bé dám tham gia |
| Có cô nói tiếng Việt ở cạnh bé trong giai đoạn đầu không? | Bé cần một ngôn ngữ quen để diễn đạt nhu cầu và cảm xúc |
| Trường có giai đoạn làm quen hay lớp chuyển tiếp không, kéo dài theo bé hay theo lịch? | Bé nhút nhát cần thời gian dài hơn bạn |
| Cô xử lý thế nào khi bé không nói, không tham gia hoạt động? | Tránh môi trường ép bé trả lời hay đứng trước lớp |
| Trường có làm việc với chuyên gia bên ngoài nếu gia đình đang cho bé can thiệp không? | Hỗ trợ ở trường và ở nơi can thiệp nên đi cùng hướng |
| Gia đình được nhận thông tin về bé thường xuyên thế nào? | Ba mẹ cần biết sớm nếu bé gặp khó |
Cách trường trả lời cũng là một thông tin. Một trường sẵn lòng nghe tình trạng của bé, hỏi thêm, đề xuất cách làm cụ thể là dấu hiệu tốt. Một trường trả lời chung chung "bé nào vào đây cũng nói được" thì ba mẹ nên thận trọng.
Nếu gia đình quyết sang: đỡ bé từ những tuần đầu
Với bé nhút nhát hoặc đang được hỗ trợ ngôn ngữ, những tuần đầu ở trường mới cần nhịp chậm hơn. Ba mẹ có thể đề nghị với trường cho bé đi học ít giờ hơn trong vài ngày đầu rồi tăng dần, nếu trường có cách sắp xếp như vậy. Trước ngày đầu, cho bé đi ngang trường vài lần, xem sân chơi, gặp cô nếu được, để nơi mới bớt lạ.
Ở nhà, giữ mọi thứ khác ổn định nhất có thể: giờ ăn, giờ ngủ, người đón quen. Nói chuyện với bé bằng tiếng Việt thật nhiều, kể về ngày ở trường bằng những câu đơn giản, đọc truyện về chuyện đi học. Không hỏi dồn "hôm nay con có nói chuyện với ai không", vì bé nhút nhát dễ cảm thấy mình làm chưa đủ.
Kể cho cô biết những điều giúp bé bình tĩnh: món đồ chơi bé hay cầm, cách bé thể hiện khi mệt, những từ bé dùng để xin đi vệ sinh, xin nước. Với bé đang có chuyên gia hỗ trợ ngôn ngữ, gia đình nên hỏi chuyên gia xem có gợi ý gì cho cô ở trường, và chuyển lại gợi ý đó cho cô. Khi gia đình, trường và chuyên gia cùng một hướng, bé được đỡ đều đặn hơn.
Khi nào nên chờ hoặc chọn hướng khác
Có những tình huống chờ là lựa chọn hợp lý. Bé đang trong quá trình đánh giá và chưa có kết luận. Chuyên gia đang theo dõi bé khuyên gia đình giữ môi trường ổn định thêm một thời gian. Bé vừa mới bắt đầu quen được với trường hiện tại sau nhiều tháng vất vả. Gia đình chưa tìm được trường song ngữ nào có cách đón bé mới phù hợp với bé.
Chờ không có nghĩa là bé mất cơ hội. Bé vẫn có thể làm quen với tiếng Anh nhẹ nhàng ở nhà qua bài hát, nếu chuyên gia thấy phù hợp, trong khi tập trung củng cố những kỹ năng giao tiếp nền tảng. Khi bé vững hơn, gia đình quay lại câu hỏi đổi trường với nhiều thông tin hơn.
Cũng có gia đình, sau khi cân nhắc, thấy một môi trường nhỏ hơn, yên tĩnh hơn hợp với bé hơn một trường song ngữ đông vui, ít nhất trong vài năm đầu. Đó là quyết định tốt nếu nó xuất phát từ việc hiểu bé, không phải từ nỗi sợ.
Những điều nên tránh
Đổi trường để "chữa" chậm nói. Môi trường mới không thay được việc tìm hiểu nguyên nhân và hỗ trợ đúng. Đổi trường mà chưa đánh giá dễ làm chậm việc bé nhận được giúp đỡ cần thiết.
Giấu tình trạng của bé với trường mới. Nhiều ba mẹ sợ bé bị nhìn khác nên không kể. Nhưng cô không biết thì không đỡ được, và có thể vô tình đặt bé vào những tình huống làm bé căng thẳng.
Bỏ tiếng Việt ở nhà để con "theo kịp" tiếng Anh. Ngôn ngữ ở nhà là nền cho mọi thứ. Ba mẹ nên nói với con bằng ngôn ngữ mình nói tự nhiên và giàu nhất, thường là tiếng Việt.
So bé với anh chị hay bạn cùng lớp. Bé nhút nhát hoặc chậm nói thường đã cảm nhận được mình khác. Lời so sánh làm bé thu mình thêm.
Quyết định một mình, không hỏi ai. Với tình huống này, ý kiến của cô ở trường hiện tại, của bác sĩ, của chuyên gia đều quý. Gom đủ rồi mới quyết.
Trao đổi với nhà trường trước khi giữ chỗ
Nếu sau khi tìm hiểu, gia đình vẫn nghiêng về việc cho bé sang song ngữ, bước tiếp theo là một buổi trao đổi kỹ với nhà trường trước khi giữ chỗ, không chỉ một buổi tham quan thông thường. Ba mẹ mang theo những gì đã biết về bé: nhận xét của cô ở trường cũ, kết luận của chuyên gia nếu có, những điều giúp bé bình tĩnh. Mục tiêu là để trường hiểu bé đủ để nói thật liệu họ có đỡ được bé hay không.
Ba mẹ đang tìm hiểu chương trình Sang Ngang của Global Star School có thể để lại thông tin trên trang này, ghi rõ trong phần ghi chú về tình trạng của bé, để nhà trường sắp buổi tư vấn phù hợp và nói về lớp chuyển tiếp. Học phí giữ như trường cũ được xác nhận sau khi đối chiếu, có số suất theo campus và học kỳ; gia đình cứ hỏi đủ rồi mới quyết.
Câu hỏi thường gặp
Cho trẻ học song ngữ có làm trẻ chậm nói không?
Theo hiểu biết chung của giới chuyên môn về ngôn ngữ trẻ em, song ngữ tự nó không gây chậm nói. Trẻ song ngữ có thể có ít từ hơn trong từng ngôn ngữ một thời gian, nhưng tổng vốn từ hai bên thường tương đương. Nếu bé chậm nói rõ rệt, nên cho bé được đánh giá.
Bé chậm nói thì nên học mầm non thường hay song ngữ?
Nên cho bé được bác sĩ hoặc chuyên gia ngôn ngữ đánh giá trước. Tuỳ kết quả, chuyên gia có thể thấy bé vẫn học song ngữ được với hỗ trợ phù hợp, hoặc khuyên giữ môi trường quen thêm một thời gian trước khi đổi trường. Quyết định này cần ý kiến người có chuyên môn.
Bé nhút nhát có hợp với trường song ngữ không?
Có thể hợp, nếu trường cho bé thời gian quan sát, có nhóm nhỏ, có cô nói tiếng Việt bên cạnh và không ép bé trả lời. Bé nhút nhát thường là bé quan sát kỹ trước khi tham gia, và giai đoạn chỉ nghe ở trường song ngữ lại hợp với cách làm quen của bé.
Có nên kể với trường mới là con chậm nói không?
Nên. Cô biết tình trạng của bé mới đỡ bé đúng cách và tránh đặt bé vào tình huống căng thẳng. Ba mẹ có thể kể kèm những điều giúp bé bình tĩnh và gợi ý của chuyên gia nếu có.
Bé đang can thiệp ngôn ngữ thì có nên đổi trường không?
Nên hỏi ý kiến chuyên gia đang theo dõi bé trước. Nhiều trường hợp chuyên gia khuyên giữ môi trường ổn định một thời gian. Nếu đổi, gia đình nên giúp trường và chuyên gia trao đổi để hỗ trợ đi cùng một hướng.