Bé chưa biết tiếng Anh vào lớp chuyển tiếp: giai đoạn im lặng và cách đồng hành

Bé chưa biết chút tiếng Anh nào vẫn vào lớp chuyển tiếp được, và đó chính là nhóm bé lớp chuyển tiếp được lập ra để đón. Trong vài tuần hoặc vài tháng đầu, nhiều bé sẽ gần như không nói tiếng Anh, thậm chí ít nói cả tiếng Việt ở trường. Đây là giai đoạn im lặng, một chặng bình thường mà nghiên cứu về trẻ học ngôn ngữ thứ hai đã mô tả từ lâu, không phải dấu hiệu bé không theo được.

Ba mẹ thường lo nhất ở điểm này: con đi học cả ngày mà không nói câu nào, liệu con có buồn, có bị bỏ rơi, có nên cho học thêm tiếng Anh ở nhà cho kịp. Bài dưới đây giải thích bé đang làm gì trong lúc im lặng, các chặng bé thường đi qua, lớp chuyển tiếp đỡ bé ra sao, và việc ba mẹ nên làm, không nên làm trong thời gian này.

Giai đoạn im lặng là gì và vì sao bé không nói?

Khi một đứa trẻ đã có tiếng mẹ đẻ bước vào môi trường dùng một ngôn ngữ khác, bé thường thử nói tiếng mẹ đẻ trước. Khi thấy người xung quanh không đáp lại theo cách mình mong, nhiều bé chuyển sang im lặng. Bé không nói tiếng Việt vì nhận ra nó không có tác dụng ở đây, mà cũng chưa nói tiếng Anh vì chưa có đủ vốn.

Im lặng không có nghĩa là không học. Trong giai đoạn này bé nghe rất nhiều, quan sát cách bạn và cô phản ứng với từng câu, đoán nghĩa từ tình huống, và đôi khi lẩm nhẩm một mình. Nhiều nhà giáo dục mô tả đây là thời gian bé "tích lũy" ngôn ngữ trước khi dám dùng. Một số bé còn thử nói khẽ khi chơi một mình, hoặc nói với búp bê, trước khi nói với người khác.

Thời gian im lặng dài ngắn tùy bé. Có bé chỉ vài tuần, có bé kéo dài nhiều tháng. Bé thận trọng, bé lớn tuổi hơn, bé sang vào giữa năm thường im lặng lâu hơn. Điều quan trọng là trong thời gian đó bé vẫn giao tiếp bằng cách khác: chỉ tay, gật đầu, kéo tay cô, cười, làm theo. Nếu bé vẫn có những giao tiếp không lời ấy và vẫn chơi, ăn, ngủ được, giai đoạn im lặng thường đang diễn ra bình thường.

Khi im lặng đi kèm thu mình hoàn toàn, không chơi, không nhìn ai, bỏ ăn kéo dài, thì đó là chuyện khác và cần trao đổi với cô, như phần cuối bài đề cập.

Bốn chặng bé thường đi qua khi học ngôn ngữ thứ hai ở trường

Nhà nghiên cứu Patton Tabors, trong cuốn sách về trẻ mầm non học tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai, mô tả một trình tự thường gặp. Các chặng không có ranh giới cứng, bé có thể đi qua lại, nhưng biết trình tự giúp ba mẹ đọc đúng tiến bộ của con:

Chặng thứ ba thường làm ba mẹ bất ngờ. Bé về nhà nói "my turn" rất tròn tiếng mà không giải thích được từng chữ. Đó là cách học bình thường: bé nắm cả cụm vì nó có ích ngay trong lúc chơi, rồi sau này mới tách ra từng phần.

Ở lớp chuyển tiếp, phần lớn bé mới ở chặng một và hai. Mục tiêu của lớp không phải đẩy bé nhanh lên chặng ba, mà giúp bé đi qua chặng hai trong tâm trạng yên ổn, có người hiểu mình và có đủ âm thanh quen để bắt đầu nói khi đã sẵn sàng.

Lớp chuyển tiếp đỡ bé chưa biết tiếng Anh bằng những cách nào?

Một lớp chuyển tiếp làm tốt thường có những cách đỡ sau. Ba mẹ có thể hỏi cụ thể từng điểm khi tham quan:

• Luôn có người nói tiếng Việt trong tầm với. Khi bé đau, sợ, cần đi vệ sinh gấp, bé phải có người hiểu ngay. Điều này quan trọng hơn mọi bài học tiếng Anh trong những tuần đầu.
• Câu tiếng Anh ít, lặp nhiều, gắn với hành động. Một nhóm nhỏ câu sinh hoạt được dùng mỗi ngày, cùng cử chỉ và đồ vật, để bé đoán được nghĩa từ tình huống.
• Không đặt câu hỏi bắt bé trả lời bằng tiếng Anh. Cô dùng câu hỏi chọn, chỉ cần bé chỉ tay hoặc gật đầu, như giơ hai món đồ chơi và hỏi bé muốn món nào.
• Nhiều bài hát và trò chơi có động tác. Bé có thể tham gia bằng tay chân trước khi tham gia bằng lời, và vẫn cảm thấy mình là một phần của nhóm.
• Ghép bé với một bạn thân thiện. Một người bạn đã quen lớp, kể cả khi hai bé nói hai thứ tiếng khác nhau, giúp bé biết phải làm gì bằng cách nhìn bạn.
• Ghi nhận cả những tiến bộ không lời. Cô ghi lại khi bé lần đầu làm đúng theo một câu tiếng Anh mà không nhìn bạn, và kể với ba mẹ. Với bé đang im lặng, đây là tiến bộ thật.

Nếu một lớp nói với ba mẹ rằng bé "phải nói tiếng Anh trong lớp", hoặc có hình thức phạt khi bé nói tiếng Việt, ba mẹ nên hỏi kỹ lại. Ở tuổi mầm non, việc cấm tiếng mẹ đẻ thường làm bé im lặng lâu hơn chứ không nói tiếng Anh nhanh hơn.

Có cần cho bé học tiếng Anh cấp tốc trước hoặc trong lúc học lớp chuyển tiếp?

Nhiều gia đình nghĩ đến việc cho con học thêm một lớp tiếng Anh ngoài giờ để "đuổi kịp". Với bé đang ở lớp chuyển tiếp, việc này thường không giúp được bao nhiêu và có thể làm bé quá tải. Bé đã nghe tiếng Anh nhiều giờ mỗi ngày ở trường; điều bé thiếu không phải là thêm giờ nghe mà là thời gian để những gì đã nghe lắng xuống, cùng một nơi nghỉ ngơi không đòi hỏi gì.

Một lớp tiếng Anh thêm cũng thường có giáo viên khác, bạn khác, cách dạy khác. Bé vừa phải làm quen với một trường mới, giờ lại thêm một nơi lạ nữa. Nhiều bé phản ứng bằng cách mệt, cáu, hoặc ghét tiếng Anh, điều mà gia đình không hề muốn.

Nếu muốn chuẩn bị, thời điểm tốt hơn là vài tuần trước khi sang, bằng cách nhẹ nhàng như hát vài bài, nghe vài câu chào. Phần này có bài riêng trong chuyên mục Tiếng Anh trước khi sang. Trong lúc bé đang ở lớp chuyển tiếp, việc ở nhà nên đơn giản: nếu bé tự hát bài của lớp, ba mẹ hát theo; nếu bé không nhắc đến tiếng Anh, ba mẹ cũng không cần nhắc.

Khi bé đã vào lớp chính ổn định vài tháng, nếu gia đình muốn tăng thêm tiếng Anh, có thể cân nhắc lúc đó, dựa trên hứng thú của bé chứ không dựa trên nỗi lo so sánh.

Giữ tiếng Việt ở nhà: vì sao không nên đổi sang nói tiếng Anh với con

Tiếng mẹ đẻ là nền để học tiếng thứ hai. Những gì bé đã hiểu bằng tiếng Việt, như khái niệm màu sắc, số lượng, cảm xúc, nguyên nhân, sẽ được chuyển sang tiếng Anh nhanh hơn khi bé gặp từ mới. Bé không phải học lại khái niệm, chỉ học thêm tên gọi. Một nền tiếng Việt vững giúp việc học tiếng Anh nhẹ hơn chứ không cản trở.

Ba mẹ nói tốt nhất bằng ngôn ngữ mình thạo. Nếu ba mẹ không thạo tiếng Anh mà chuyển sang nói tiếng Anh với con, câu nói thường ngắn, đơn điệu và có thể sai. Bé mất đi phần trò chuyện phong phú nhất trong ngày. Ba mẹ kể chuyện, giải thích, an ủi bằng tiếng Việt cho con nhiều hơn bất kỳ câu tiếng Anh gượng gạo nào.

Nhà là nơi bé được là chính mình. Trong giai đoạn bé phải im lặng và cố gắng ở trường, nhà là nơi bé nói thoải mái, được hiểu ngay. Nếu cả ở nhà bé cũng phải nghe một thứ tiếng chưa quen, bé mất chỗ nghỉ.

Ông bà và họ hàng cần một ngôn ngữ chung với bé. Nhiều gia đình lo khi con lớn lên nói tiếng Anh tốt hơn tiếng Việt và khó trò chuyện với ông bà. Giữ tiếng Việt từ sớm giúp tránh khoảng cách đó.

Pha trộn hai thứ tiếng là bình thường. Khi bé bắt đầu nói tiếng Anh, bé có thể chêm từ tiếng Anh vào câu tiếng Việt. Đây là hiện tượng phổ biến ở trẻ song ngữ, không có nghĩa bé bị lẫn. Ba mẹ cứ đáp bằng tiếng Việt tự nhiên.

Câu chuyện giả định: một bé từ trường tiếng Việt sang lớp chuyển tiếp

Để hình dung, hãy nghĩ đến một bé bốn tuổi, tạm gọi là bé Na, ví dụ giả định. Na học hai năm ở một trường mầm non gần nhà chỉ dùng tiếng Việt, nói nhiều, hay kể chuyện. Gia đình chuyển Na sang trường song ngữ qua chương trình sang ngang. Tuần đầu ở lớp chuyển tiếp, Na nói tiếng Việt với mọi người, kể cả cô giáo nước ngoài. Thấy cô không trả lời như mong đợi, Na bắt đầu nói ít dần.

Sang tuần thứ hai và thứ ba, Na gần như không nói ở lớp. Na vẫn chơi xếp hình, vẫn ăn, nhưng hay đứng nhìn các bạn hát. Ở nhà, Na kể chuyện nhiều hơn mọi khi, có hôm cáu vì chuyện nhỏ. Cô lớp chuyển tiếp báo với gia đình rằng Na đã làm đúng khi nghe "wash your hands" và "line up" mà không nhìn bạn. Ba mẹ lo vì con không nói, cô thì thấy con đang hiểu dần.

Khoảng một tháng sau, Na bắt đầu nói "my turn" khi chơi, rồi "no, mine" khi bạn giành đồ. Ở nhà, Na hát bài dọn đồ chơi. Na được chuyển dần sang lớp chính. Nhiều tháng sau Na mới nói những câu tự ghép.

Câu chuyện này không phải khuôn cho mọi bé. Có bé đi nhanh hơn nhiều, có bé chậm hơn. Điều đáng chú ý là trong giai đoạn Na im lặng, những dấu hiệu tiến bộ đều nằm ở hiểu và làm theo, chứ không nằm ở nói.

Khi nào im lặng cần được trao đổi kỹ hơn với cô và chuyên gia?

Phần lớn giai đoạn im lặng là bình thường. Ba mẹ nên chủ động trao đổi với cô, và khi cần thì gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia phát triển trẻ em, nếu thấy những dấu hiệu sau:

• Bé ít nói hoặc không nói cả ở nhà bằng tiếng Việt, khác hẳn trước khi đổi trường, kéo dài nhiều tuần.
• Bé không còn giao tiếp không lời ở trường: không chỉ tay, không nhìn người khác, không phản ứng khi được gọi tên.
• Bé thu mình, bỏ chơi, bỏ ăn kéo dài, hoặc có thay đổi lớn về giấc ngủ.
• Trước khi đổi trường, ba mẹ đã có băn khoăn về khả năng nói, nghe hoặc tương tác của bé so với bạn cùng tuổi.
• Bé chỉ nói được ở nhà với vài người rất thân và hoàn toàn không nói ở mọi nơi khác, kể cả với người quen.

Những dấu hiệu này không có nghĩa bé có vấn đề, nhưng đáng được người có chuyên môn xem xét thay vì chỉ chờ. Trang này không chẩn đoán; việc đánh giá phát triển cần bác sĩ hoặc chuyên gia trực tiếp gặp bé.

Với bé chỉ đơn giản là chưa biết tiếng Anh, lớp chuyển tiếp chính là nơi phù hợp. Nếu ba mẹ muốn tìm hiểu cách Global Star School tổ chức lớp chuyển tiếp cho bé chưa có nền tiếng Anh trong chương trình Sang Ngang, có thể để lại thông tin trên trang, ghi rõ con chưa học tiếng Anh, để nhà trường tư vấn đúng trường hợp.

Câu hỏi thường gặp

Bé im lặng ở trường bao lâu thì nên lo?

Không có mốc chung, nhiều bé im lặng vài tuần, có bé vài tháng. Điều nên theo dõi là bé có vẫn giao tiếp không lời, vẫn chơi, ăn, ngủ, và vẫn nói tiếng Việt bình thường ở nhà hay không. Nếu những điều đó ổn, im lặng ở trường thường là một chặng học ngôn ngữ. Nếu không, nên trao đổi với cô và chuyên gia.

Ba mẹ không biết tiếng Anh thì có cho con học trường song ngữ được không?

Được. Trường song ngữ không đòi ba mẹ dạy tiếng Anh ở nhà. Việc quan trọng nhất ba mẹ làm là giữ tiếng Việt phong phú, đọc truyện, trò chuyện với con, và trao đổi với cô bằng tiếng Việt. Nhà trường thường có giáo viên hoặc nhân viên tiếng Việt để liên lạc với gia đình.

Bé có bị lẫn lộn hai thứ tiếng không?

Việc bé chêm từ tiếng Anh vào câu tiếng Việt, hoặc ngược lại, là hiện tượng thường gặp ở trẻ học hai ngôn ngữ, không phải dấu hiệu bị lẫn. Bé dùng từ nào bé nhớ nhanh nhất. Theo thời gian, bé tự phân biệt được khi nào dùng tiếng nào với ai.

Có nên hỏi bé "từ này tiếng Anh là gì" mỗi tối không?

Không nên biến buổi tối thành giờ kiểm tra. Câu hỏi kiểu đó dễ tạo áp lực, nhất là với bé đang ở giai đoạn im lặng. Nếu bé tự nói một từ tiếng Anh, ba mẹ có thể vui vẻ đáp lại. Còn lại, cứ để tiếng Anh là chuyện của trường trong giai đoạn đầu.

Bé chỉ nói tiếng Việt ở lớp có bị bạn bè xa lánh không?

Ở lớp mầm non, trẻ chơi với nhau bằng hành động nhiều hơn bằng lời. Bé cùng xếp khối, chạy đuổi, chơi cát mà không cần chung ngôn ngữ. Lớp chuyển tiếp thường có nhiều bé cùng hoàn cảnh nên bé không đơn độc. Cô cũng ghép bé với bạn thân thiện để bé có người chơi cùng.

Bao lâu thì bé nói được tiếng Anh?

Không có con số chung. Bé thường hiểu trước khi nói khá lâu. Những câu ngắn học thuộc nguyên cụm thường xuất hiện trước, câu tự ghép đến muộn hơn nhiều. Ba mẹ nên theo dõi mức hiểu và làm theo của bé thay vì đếm số từ bé nói.