Trước khi sang trường song ngữ, ba mẹ không cần dạy bé chữ cái tiếng Anh hay phonics. Ở tuổi mầm non, tai và miệng đi trước chữ: bé cần nghe quen âm thanh, nhịp điệu, vài câu sinh hoạt trước khi học mặt chữ. Trường song ngữ có lộ trình riêng cho phần âm và chữ, và dạy trước theo cách khác đôi khi khiến bé phải học lại.
Nhiều ba mẹ muốn con “có chút vốn” để vào lớp không bị thua bạn, và chữ cái là thứ dễ dạy nhất, dễ thấy kết quả nhất. Bé thuộc bảng chữ cái trong vài tuần, ba mẹ yên tâm. Nhưng cái yên tâm ấy có thể đổi lấy một vài rắc rối khó thấy: bé đọc chữ cái theo tên mà không theo âm, bé quen đọc theo cách đọc tiếng Việt, hoặc bé thấy tiếng Anh là thứ phải ngồi học.
Bài này giải thích vì sao không nên vội, những việc ba mẹ có thể làm để chuẩn bị nền cho việc học chữ sau này, và trường hợp bé tự thích chữ thì nên đáp lại thế nào.
Phonics là gì, và vì sao không phải việc của những tuần chuẩn bị?
Phonics là cách dạy đọc dựa trên mối liên hệ giữa âm thanh và chữ viết: chữ này thường đọc thành âm nào, các âm ghép lại thành từ ra sao. Tiếng Anh có quan hệ âm và chữ phức tạp hơn tiếng Việt nhiều, một chữ có thể đọc nhiều cách, một âm có thể viết nhiều cách. Vì vậy phonics thường được dạy theo trình tự rất cẩn thận, âm nào trước, âm nào sau, tuỳ chương trình.
Ở trường mầm non song ngữ, phần âm và chữ thường bắt đầu từ việc nghe và chơi với âm: nhận ra tiếng đầu của từ, vỗ tay theo nhịp, nghe vần. Mặt chữ đến sau, khi bé đã có một vốn nghe đủ. Mỗi trường có lộ trình và cách gọi riêng. Dạy trước ở nhà theo một trình tự khác, hoặc theo cách đọc không chuẩn, có thể khiến bé lẫn khi vào lớp.
Những tuần chuẩn bị trước khi sang trường có mục tiêu khác hẳn: giúp bé quen nghe và có tâm thế thoải mái. Phonics là việc của nhiều tháng, nhiều năm, với giáo viên được đào tạo. Phần phương pháp chuyên sâu về phonics cho trẻ mầm non được trang Global Star English bàn riêng; ở đây chỉ nói chuyện có nên dạy trước khi sang hay không.
Nói cách khác, phonics là chuyện của giai đoạn bé đã ngồi trong lớp, có cô dẫn dắt từng bước và có bạn cùng học. Những tuần ở nhà trước khi sang không có những điều kiện ấy, nên tốt nhất là dành cho những việc mà nhà làm tốt hơn trường: chơi, hát, trò chuyện và ôm ấp.
Dạy chữ sớm: những rủi ro dễ bỏ qua
Dạy chữ cái không có hại tự thân. Rủi ro nằm ở cách dạy và thời điểm. Bảng dưới đặt cạnh nhau điều ba mẹ mong và điều có thể xảy ra:
| Ba mẹ mong | Điều có thể xảy ra | Vì sao |
|---|---|---|
| Bé vào lớp đã biết chữ, đỡ bỡ ngỡ | Bé biết tên chữ cái nhưng không nhận ra âm khi nghe | Tên chữ cái khác âm của chữ trong từ |
| Bé có lợi thế so với bạn | Bé phải bỏ thói quen đọc cũ để theo lớp | Đọc theo kiểu tiếng Việt hoặc theo trình tự khác |
| Bé thích tiếng Anh hơn | Bé thấy tiếng Anh là bài học, là bị ngồi một chỗ | Dạy chữ thường cần ngồi bàn, lặp lại, kiểm tra |
| Ba mẹ thấy con tiến bộ rõ | Ba mẹ tập trung vào chữ, bỏ quên phần nghe và tâm thế | Chữ dễ đếm, còn nghe và tâm thế khó thấy |
| Bé tự tin hơn khi vào lớp | Bé lo vì không biết chữ mới cô dạy | Bé quen với việc “biết” và sợ khi “không biết” |
Không phải bé nào dạy chữ sớm cũng gặp những điều trên. Nhưng chúng đủ phổ biến để ba mẹ cân nhắc, nhất là khi lợi ích thật của việc biết chữ trước vài tuần là khá nhỏ: bé sẽ học chữ ở lớp theo trình tự đã được tính toán.
Một điểm hay bị nhầm là bảng chữ cái tiếng Anh với tiếng Việt có nhiều chữ giống nhau về hình dạng nhưng đọc khác hẳn. Bé đã biết chữ tiếng Việt có thể đọc chữ tiếng Anh theo thói quen tiếng Việt, và cần thời gian để tách hai cách đọc.
Chuẩn bị nền cho việc học chữ sau này mà không cần dạy chữ
Những hoạt động dưới đây xây nền cho việc đọc viết sau này, cả tiếng Việt lẫn tiếng Anh, mà không đòi bé ngồi học chữ:
- Chơi với âm thanh: vỗ tay theo nhịp tên bé, theo nhịp bài hát. Bé tập nghe ra từng tiếng trong một từ, kỹ năng cần cho việc đọc sau này.
- Trò chơi vần: đọc bài đồng dao có vần, tiếng Việt hay tiếng Anh đều được, để bé nhận ra những tiếng nghe giống nhau ở cuối.
- Đọc truyện tranh cùng bé: bé thấy chữ đi từ trái sang phải, thấy sách có trang đầu trang cuối, thấy người lớn đọc từ những ký hiệu trên giấy.
- Vẽ, tô, nặn: những hoạt động dùng tay giúp bé có sức và độ khéo cho việc cầm bút sau này, quan trọng hơn tô chữ sớm.
- Gọi tên đồ vật quanh nhà: bằng tiếng Việt cho phong phú; thỉnh thoảng thêm tên tiếng Anh vào lúc chơi, không biến thành bài học.
- Trò “mắt tinh tìm đồ”: tìm đồ vật theo màu, theo hình, sau này theo tiếng đầu. Trò này dùng được cả hai thứ tiếng.
Những hoạt động này nghe có vẻ không liên quan đến tiếng Anh, nhưng đó là nền mà mọi việc học chữ sau này dựa vào. Một bé nghe được nhịp, nhận ra vần, quen với sách sẽ học chữ ở lớp thuận hơn một bé chỉ thuộc bảng chữ cái.
Nếu bé tự thích chữ thì sao?
Đáp lại, không đẩy thêm. Có bé tự chỉ vào chữ trên bao bì, trên áo, hỏi “chữ gì đây”. Ba mẹ trả lời ngắn rồi để bé dẫn dắt. Không biến sự tò mò ấy thành buổi học có lịch.
Ưu tiên âm hơn tên chữ. Nếu muốn nói về chữ, nói âm mà chữ thường tạo ra trong từ quen thuộc, kèm từ ví dụ, thay vì đọc tên chữ cái. Nhưng chỉ khi ba mẹ chắc cách phát âm; không chắc thì chỉ cần nói “chữ này có trong tên con đó” là đủ.
Tên của bé là chữ đầu tiên đáng quen. Nhiều trường dán tên bé ở móc treo cặp, ở ngăn tủ. Bé nhận ra tên mình bằng hình dạng chữ là một bước tự nhiên, không cần dạy bài bản.
Không tô chữ nhiều. Bé thích cầm bút thì cho vẽ tự do, vẽ đường tròn, đường cong. Tô chữ lặp đi lặp lại ở tuổi này dễ khiến bé cầm bút sai và chán.
Kể với giáo viên. Bé đã biết một số chữ, ba mẹ kể với cô để cô biết và có cách cho bé tham gia phù hợp.
Theo độ tuổi: lúc nào thì chữ bắt đầu có ý nghĩa với bé?
Không có một mốc chung cho mọi bé, nhưng có thể nhìn theo nhóm tuổi để biết ở giai đoạn chuẩn bị, phần nào đáng chú ý. Bảng dưới mô tả xu hướng chung, không phải tiêu chuẩn để so con với bạn:
| Độ tuổi | Bé thường quan tâm | Việc nên làm trước khi sang | Chưa cần |
|---|---|---|---|
| Khoảng 2–3 tuổi | Âm thanh, nhịp, động tác, tranh | Bài hát có động tác, đọc truyện tranh ngắn | Mọi thứ liên quan đến mặt chữ |
| Khoảng 3–4 tuổi | Vần, trò chơi âm, nhận ra tên mình | Đồng dao có vần, vỗ tay theo nhịp | Bảng chữ cái theo thứ tự, tô chữ |
| Khoảng 4–5 tuổi | Chữ đầu tên mình, chữ quen trên đồ vật | Đáp lại khi bé hỏi chữ, đọc sách cùng | Dạy đọc ghép âm, bài tập viết |
| Khoảng 5–6 tuổi | Muốn biết đọc, so sánh với bạn | Hỏi lộ trình của trường, giữ hứng thú đọc | Học dồn cho kịp, luyện đề |
Bé năm sáu tuổi sang trường song ngữ thường là nhóm làm ba mẹ lo nhất, vì sắp vào lớp 1 và bé đã có ý thức so sánh. Ở nhóm này, giữ cho bé niềm vui với sách và chữ quan trọng hơn số chữ bé biết trước ngày sang. Một bé thích đọc sẽ học nhanh khi được dạy đúng cách; một bé bị ép đến mức sợ chữ thì mất nhiều thời gian hơn để lấy lại hứng thú.
Với nhóm nhỏ hơn, gần như toàn bộ thời gian chuẩn bị nên dành cho nghe và chơi. Mặt chữ có thể chờ.
Bé đã học chữ ở trường cũ thì sao?
Một số trường mầm non thường dạy làm quen chữ cái tiếng Việt ở lớp lá, có nơi có giờ tiếng Anh với chữ cái tiếng Anh. Bé đã học chữ ở trường cũ khi sang trường song ngữ không cần “xoá” những gì đã biết. Ba mẹ chỉ cần báo với giáo viên bé đã học những gì, theo cách nào, để cô biết bé đang ở đâu.
Với bé đã biết chữ tiếng Việt, giai đoạn đầu ở trường song ngữ có thể có lúc bé đọc chữ tiếng Anh theo kiểu tiếng Việt. Đây là chuyện bình thường của trẻ học hai ngôn ngữ và thường được giáo viên điều chỉnh dần. Ba mẹ không cần sửa ở nhà, càng không nên chê bé đọc sai.
Với bé đã học bảng chữ cái tiếng Anh qua bài hát, phần biết ấy có ích như một bài hát quen, nhưng ba mẹ đừng coi đó là “bé đã biết đọc”. Biết hát bảng chữ cái và biết đọc là hai việc cách nhau rất xa.
Những gì về chương trình học ở lớp lá trước khi vào lớp 1, nhất là chuyện học chữ tiếng Việt, thuộc một chủ đề rộng hơn chuyện sang trường song ngữ. Ba mẹ nên hỏi kỹ nhà trường về cách hai ngôn ngữ được sắp xếp ở năm cuối mầm non.
Những tuần chuẩn bị nên dành cho điều gì?
Nếu không dạy chữ, những tuần trước khi sang trường nên dành cho ba việc: nghe quen tiếng Anh qua bài hát và câu sinh hoạt, tập trước khung một ngày ở trường qua trò chơi, và nói với bé về trường mới, cô mới. Cả ba việc đều nhẹ, vui và chuẩn bị đúng cho những gì bé sẽ gặp trong tuần đầu.
Song song, giữ những hoạt động đọc truyện, vẽ, chơi vận động như thường lệ. Bé bước vào lớp với tai đã quen, tâm thế thoải mái và đôi tay đã khéo; phần chữ để giáo viên dẫn dắt theo đúng nhịp của chương trình.
Ba mẹ đang so nhiều trường có thể hỏi khi tham quan: trường bắt đầu cho bé làm quen chữ ở độ tuổi nào, theo cách nào, và ba mẹ nên làm gì ở nhà để không đi ngược lộ trình của lớp. Câu trả lời giúp ba mẹ biết chính xác nên chuẩn bị gì, thay vì đoán.
Ba mẹ đang tìm hiểu chương trình Sang Ngang của Global Star School có thể để lại thông tin ở mục đăng ký của trang này, kèm tên bé, độ tuổi, trường hiện tại và campus muốn chuyển đến trong bốn cơ sở Hiệp Thành, Thạnh Lộc, Hà Huy Giáp, An Phú Đông. Nhà trường sẽ liên hệ để trao đổi về lớp chuyển tiếp, việc đối chiếu học phí với trường cũ và số suất theo campus, học kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Bé 5 tuổi chưa biết chữ cái tiếng Anh có theo kịp lớp song ngữ không?
Thường theo kịp. Trường song ngữ nhận bé chưa biết chữ, và phần âm, chữ được dạy theo lộ trình từ đầu. Bé lớn có lợi thế là tập trung tốt hơn, hiểu hướng dẫn nhanh hơn. Ba mẹ nên hỏi nhà trường về lớp chuyển tiếp nếu bé sang ở năm lá.
Dạy bé hát bài bảng chữ cái tiếng Anh có được không?
Được, như mọi bài hát khác. Bài bảng chữ cái giúp bé quen giai điệu và tên chữ. Chỉ cần nhớ đó là một bài hát, không phải bài học đọc, và tên chữ cái khác với âm chữ tạo ra trong từ. Đừng dùng bài hát để kiểm tra bé.
Có nên mua bộ thẻ chữ cái, sách tô chữ tiếng Anh cho bé trước khi sang trường?
Không cần. Trong giai đoạn chuẩn bị, bài hát, câu sinh hoạt và trò chơi đóng vai có ích hơn. Sách tranh để đọc cùng bé là lựa chọn tốt hơn sách tô chữ. Nếu đã có thẻ, dùng để chơi trò tìm đồ vật, không dùng để bắt bé đọc.
Bé đọc chữ tiếng Anh theo kiểu tiếng Việt có cần sửa ngay không?
Không cần sửa ngay ở nhà. Đây là hiện tượng bình thường ở trẻ học hai ngôn ngữ và thường được giáo viên điều chỉnh dần theo lộ trình. Ba mẹ sửa liên tục dễ làm bé ngại đọc. Nếu lo, trao đổi với giáo viên để biết cách hỗ trợ phù hợp.
Học phonics ở trung tâm trước khi vào trường song ngữ có lợi không?
Lợi ích thường nhỏ trong vài tuần trước khi sang, và có thể vướng nếu cách dạy khác trường mới. Bé cần thời gian làm quen trường hơn là thêm lớp học. Nếu bé đã học, kể với giáo viên trường mới. Phương pháp phonics chuyên sâu có trang Global Star English bàn riêng.
Ba mẹ nên hỏi trường gì về việc dạy chữ tiếng Anh?
Hỏi trường bắt đầu cho bé làm quen chữ ở độ tuổi nào, dạy âm theo trình tự nào, hai ngôn ngữ được sắp xếp thế nào ở năm lá, và ba mẹ nên làm gì ở nhà để không đi ngược lộ trình. Câu trả lời cụ thể giúp ba mẹ chuẩn bị đúng.