Bé im lặng, bịt tai, đòi “nói tiếng Việt đi” hay bỏ chạy khi ba mẹ nói tiếng Anh là phản ứng khá thường gặp trong những tuần trước khi sang trường song ngữ. Phần lớn trường hợp, đó không phải dấu hiệu bé không hợp với tiếng Anh, mà là bé thấy lạ, thấy bị kiểm tra, hoặc đang lo về chuyện đổi trường. Cách đáp lại tốt nhất là giảm áp lực, giữ tiếng Anh ở mức nhẹ và vui, không ép bé nghe hay nói.
Ba mẹ thường hụt hẫng khi con phản ứng như vậy, nhất là khi đã dành thời gian học vài câu, chọn vài bài hát. Có ba mẹ lo rằng con không có năng khiếu, có ba mẹ bắt đầu nghi ngờ quyết định cho con sang trường song ngữ. Cả hai suy nghĩ đều vội.
Bài này giúp ba mẹ đọc đúng phản ứng của bé, phân biệt giai đoạn chỉ nghe với việc bé thật sự khó chịu, những cách đáp lại nên và không nên, và khi nào cần trao đổi với nhà trường.
Bé đang nói gì qua những phản ứng ấy?
“Con không hiểu, con thấy khó chịu.” Nghe một thứ tiếng không hiểu tạo cảm giác bị bỏ ra ngoài. Người lớn cũng thấy mệt khi ngồi giữa một nhóm nói tiếng nước ngoài. Bé chưa biết diễn đạt cảm giác ấy nên bịt tai hoặc đòi nói tiếng Việt.
“Ba mẹ đang thay đổi, con không thích.” Bé quen giọng tiếng Việt của ba mẹ từ lúc còn nhỏ xíu. Khi ba mẹ đột ngột nói tiếng Anh, nhất là với giọng điệu khác, bé có thể cảm thấy ba mẹ “lạ”. Phản ứng gạt đi là cách bé giữ lại cái quen.
“Con sợ bị kiểm tra.” Nếu tiếng Anh ở nhà hay đi kèm câu hỏi “cái này tiếng Anh là gì”, “con nói lại xem”, bé hiểu rằng tiếng Anh là thứ để bị hỏi. Im lặng là cách tránh trả lời sai.
“Con lo về trường mới.” Tiếng Anh gắn với chuyện sắp đổi trường. Bé lo chuyện đổi trường có thể phản ứng với mọi thứ gợi nhắc đến nó, kể cả bài hát tiếng Anh.
“Con đang mệt.” Đơn giản là sai thời điểm: bé đói, buồn ngủ, vừa bị la, vừa đi học về. Bất cứ hoạt động nào lúc ấy cũng dễ bị gạt đi.
Giai đoạn chỉ nghe: bé im nhưng không phải không tiếp nhận
Ở người học ngôn ngữ thứ hai, đặc biệt là trẻ nhỏ, có một khoảng thời gian bé nghe nhiều nhưng gần như không nói thứ tiếng mới. Các nhà nghiên cứu về trẻ song ngữ thường gọi đó là giai đoạn im lặng hoặc giai đoạn chỉ nghe. Trong giai đoạn này, bé quan sát, nghe, thử hiểu, và có khi nhẩm thầm, nhưng chưa sẵn sàng nói ra.
Giai đoạn này có thể kéo dài vài tuần đến vài tháng, tuỳ bé, tuỳ mức tiếp xúc. Nó không phải dấu hiệu chậm nói hay kém tiếp thu. Dấu hiệu để biết bé đang tiếp nhận là bé làm đúng việc khi nghe câu quen, nhìn về phía đồ vật khi nghe tên, cười đúng chỗ trong bài hát, hoặc ngân nga khi chơi một mình.
Cần phân biệt im lặng kiểu này với việc bé phản ứng tiêu cực. Bé trong giai đoạn chỉ nghe thường vẫn bình thản, vẫn chơi, vẫn nhìn ba mẹ khi ba mẹ hát. Bé phản ứng tiêu cực thì quay đi, bịt tai, cáu, đòi tắt. Cách đáp lại hai trường hợp này khác nhau.
Trẻ đang học tiếng Việt chậm hơn bạn cùng tuổi, hoặc có dấu hiệu đáng lo về nghe nói ngay cả bằng tiếng mẹ đẻ, là chuyện khác, không nên gộp vào giai đoạn im lặng. Trường hợp đó ba mẹ nên hỏi ý kiến chuyên môn trước khi tính chuyện song ngữ.
Bé im lặng hay bé đang khó chịu: nhìn vào đâu để phân biệt?
Bảng dưới giúp ba mẹ đọc phản ứng của bé để chọn cách đáp lại phù hợp:
| Dấu hiệu | Thường là giai đoạn chỉ nghe | Thường là bé đang khó chịu |
|---|---|---|
| Nét mặt | Bình thản, chăm chú hoặc tò mò | Nhăn, cau, sắp khóc |
| Cơ thể | Vẫn ngồi gần, vẫn nhìn | Quay đi, bỏ chạy, bịt tai |
| Lời nói | Không nói tiếng Anh, vẫn nói tiếng Việt bình thường | “Nói tiếng Việt đi”, “con không thích” |
| Khi chơi một mình | Có lúc ngân nga giai điệu, bắt chước động tác | Tránh mọi thứ liên quan |
| Khi ngừng tiếng Anh | Không có gì thay đổi đặc biệt | Bé thả lỏng, vui trở lại rõ rệt |
Nhiều bé có cả hai: vài hôm im lặng bình thản, vài hôm cáu kỉnh. Ba mẹ nhìn xu hướng trong một hai tuần thay vì kết luận từ một buổi tối.
Nếu đa số là dấu hiệu ở cột giữa, cứ tiếp tục nhẹ nhàng như cũ. Nếu đa số ở cột phải, đến lúc thay đổi cách làm như phần dưới.
Cách đáp lại khi bé gạt đi
Mục tiêu không phải thắng được sự phản đối của bé mà là làm cho tiếng Anh trở lại thành một thứ vui. Một vài cách đã được nhiều gia đình dùng:
- Lùi lại vài ngày. Tạm ngừng hẳn tiếng Anh ở nhà ba bốn hôm. Không nói gì về chuyện ngừng, cứ sinh hoạt bình thường.
- Quay lại bằng thứ bé đã thích. Một bài hát có động tác bé từng cười, thay vì câu nói. Mở nhỏ trong lúc bé chơi, không mời bé tham gia.
- Bỏ hẳn mọi câu hỏi. Không hỏi “tiếng Anh là gì”, không bảo “con nói lại xem”. Chỉ nói, hát, làm động tác.
- Gắn tiếng Anh với đồ chơi, không gắn với ba mẹ. Một con rối, một con gấu “chỉ biết tiếng Anh”. Bé thấy buồn cười khi gấu nói tiếng lạ, và có thể muốn “dạy” gấu tiếng Việt, một trò chơi thú vị cho cả hai thứ tiếng.
- Cho bé quyền từ chối. “Con không muốn nghe bài này thì mình nghe bài khác nhé.” Bé có quyền lựa chọn thì ít phản đối hơn.
- Đọc lại thời điểm. Chuyển tiếng Anh sang lúc bé vui nhất trong ngày, thường là buổi sáng cuối tuần hoặc giờ tắm.
Sau một hai tuần, phần lớn bé sẽ quay lại chấp nhận tiếng Anh, thường bắt đầu bằng bài hát. Khi đó, ba mẹ giữ mức nhẹ như cũ, đừng vội tăng lên để “bù”.
Những cách đáp lại nên tránh
Ép tiếp tục. “Con phải nghe, sắp đi học rồi.” Bé gắn tiếng Anh với sự ép buộc, và sự phản đối thường tăng lên.
Doạ hoặc so sánh. “Không học thì vào lớp không ai chơi với con.” “Bạn A nói được rồi mà con chưa.” Những câu này làm bé lo thêm về trường mới, đúng điều bé đang sợ.
Thưởng vật chất để bé nói. Cho kẹo khi bé nói tiếng Anh có thể hiệu quả vài lần, nhưng biến việc nói thành giao dịch. Bé sẽ nói để lấy kẹo, không phải vì muốn.
Nói tiếng Anh khi bé đang buồn. Dỗ bé bằng tiếng Anh khi bé khóc dễ khiến bé thấy ba mẹ xa cách đúng lúc cần gần nhất. Dỗ dành luôn bằng tiếng Việt.
Kết luận bé không hợp song ngữ. Phản ứng ở nhà trong vài tuần chưa nói lên được bé sẽ thế nào ở trường, nơi tiếng Anh đến từ giáo viên, trong một môi trường được thiết kế cho việc đó.
Ví dụ: hai tuần lùi lại rồi quay lại
Ví dụ giả định: bé Bông bốn tuổi rưỡi, dự định sang trường song ngữ sau một tháng. Tuần đầu, mẹ hào hứng nói nhiều câu tiếng Anh, hỏi Bông tên đồ vật bằng tiếng Anh, khen to mỗi khi Bông nói được. Sang tuần thứ hai, Bông bắt đầu bịt tai, có tối hét “mẹ nói tiếng Việt đi”, và không chịu hát bài con vịt mà trước đó Bông rất thích.
Mẹ dừng hẳn tiếng Anh bốn ngày. Trong mấy ngày đó, khi tắm cho Bông, mẹ hỏi Bông nghĩ gì về trường mới. Bông kể sợ ở trường mới không ai chơi với mình, vì “các bạn nói tiếng Anh hết”. Mẹ kể rằng ở trường có cô nói tiếng Việt, có nhiều bạn cũng nói tiếng Việt, và các bạn mới vào cũng chưa biết tiếng Anh.
Sang ngày thứ năm, mẹ mở nhỏ bài con vịt trong lúc Bông xếp hình, không mời Bông hát. Được một lúc, Bông tự làm động tác vịt bơi. Từ đó, mẹ giữ tiếng Anh ở mức một bài hát và hai ba câu mỗi ngày, bỏ hẳn những câu hỏi kiểu kiểm tra. Hai tuần sau, Bông sang trường với bài con vịt là bài đầu tiên Bông hát cùng cả lớp.
Điều đáng chú ý trong ví dụ này là phản ứng của Bông không xuất phát từ tiếng Anh mà từ nỗi lo bị bỏ rơi, và từ cảm giác bị kiểm tra. Khi hai điều ấy được gỡ, tiếng Anh tự quay lại.
Bé lo về chuyện đổi trường: tách hai nỗi lo ra
Nếu ba mẹ nghi bé phản ứng với tiếng Anh vì lo chuyện đổi trường, nên tách hai chuyện ra. Tạm ngừng tiếng Anh, và dành thời gian nói chuyện với bé về trường mới bằng tiếng Việt: con nghĩ trường mới thế nào, con thích gì ở trường cũ, con sẽ nhớ ai. Lắng nghe nhiều hơn giải thích.
Nhiều bé lo những chuyện rất cụ thể mà người lớn không đoán được: không biết đi vệ sinh ở đâu, sợ không được ngủ cạnh bạn thân, sợ cô không cho uống nước. Khi bé nói ra, ba mẹ trả lời được, và nỗi lo lớn về “trường mới” được chia thành những chuyện nhỏ có lời giải.
Phần chuẩn bị tâm lý chung khi đổi trường, như chia tay bạn cũ, tuần đầu khóc, có trang Chuyển Trường bàn riêng. Ở đây chỉ cần nhớ: khi nỗi lo đổi trường được nói ra và được đáp lại, bé thường bớt phản ứng với tiếng Anh, vì tiếng Anh không còn là biểu tượng của một điều đáng sợ.
Khi nào nên trao đổi với nhà trường?
Ba mẹ nên kể với nhà trường về phản ứng của bé trong buổi tư vấn hoặc tham quan, kể cả khi phản ứng đã giảm. Giáo viên biết bé từng gạt đi tiếng Anh ở nhà sẽ tiếp cận nhẹ nhàng hơn trong những ngày đầu, và không hiểu nhầm nếu bé im lặng trong lớp.
Nếu bé vẫn phản ứng mạnh sát ngày sang, ví dụ khóc mỗi khi nghe tiếng Anh, ba mẹ nên hỏi nhà trường về lớp chuyển tiếp, về việc có giáo viên Việt bên cạnh bé nhiều hơn trong những tuần đầu, hoặc về việc dời thời điểm sang nếu cần. Một cuộc trao đổi thẳng thắn trước khi sang tốt hơn nhiều so với để bé tự vật lộn trong lớp.
Sau khi bé đã đi học, nếu tình trạng im lặng hoặc khó chịu kéo dài nhiều tuần, kèm theo những dấu hiệu khác như ăn kém, ngủ kém, không muốn đến trường, đó là lúc cần gặp giáo viên để cùng nhìn lại.
Nếu ba mẹ đang tính cho con sang qua chương trình Sang Ngang của Global Star School, mục đăng ký của trang này nhận thông tin gồm tên bé, độ tuổi, trường hiện tại, cơ sở muốn chuyển đến (Hiệp Thành, Thạnh Lộc, Hà Huy Giáp, An Phú Đông) và phần ghi chú về bé. Nhà trường sẽ liên hệ, tư vấn lớp chuyển tiếp hợp với độ tuổi, cách đối chiếu để giữ học phí như trường cũ và số suất của từng campus theo học kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Bé không chịu nghe tiếng Anh có nên cho học trường song ngữ không?
Phản ứng ở nhà trong vài tuần chưa đủ để kết luận. Nhiều bé gạt đi tiếng Anh từ ba mẹ nhưng lại tiếp nhận tốt ở trường, nơi tiếng Anh đến từ giáo viên trong một môi trường được thiết kế cho việc đó. Ba mẹ nên giảm áp lực ở nhà và trao đổi với nhà trường.
Giai đoạn im lặng khi học tiếng Anh kéo dài bao lâu?
Không có con số chung. Với trẻ mầm non mới tiếp xúc ngôn ngữ thứ hai, giai đoạn chỉ nghe có thể kéo dài vài tuần đến vài tháng, tuỳ bé và mức tiếp xúc. Điều quan trọng là bé vẫn có dấu hiệu tiếp nhận, như làm đúng việc khi nghe câu quen.
Bé đòi ba mẹ nói tiếng Việt thì có nên chiều không?
Nên. Ở nhà, tiếng Việt là ngôn ngữ chính của gia đình. Khi bé đòi, ba mẹ chuyển sang tiếng Việt ngay, không tranh cãi. Tiếng Anh ở nhà chỉ là một lớp mỏng; bé được tôn trọng lựa chọn sẽ ít phản đối hơn khi ba mẹ quay lại bằng bài hát.
Bé hiểu tiếng Anh nhưng không chịu nói có phải do nhút nhát?
Có thể một phần, nhưng phổ biến hơn là bé đang trong giai đoạn chỉ nghe, một bước bình thường khi học ngôn ngữ thứ hai. Bé nhút nhát thường mất lâu hơn một chút. Không ép, không khen quá đà khi bé nói; để bé tự nói khi thấy thoải mái.
Có nên dừng hẳn chuẩn bị tiếng Anh nếu bé phản ứng mạnh?
Tạm dừng vài ngày là hợp lý, nhưng không cần dừng hẳn. Quay lại bằng bài hát bé đã thích, mở nhỏ trong lúc bé chơi, không đòi bé tham gia. Nếu sát ngày sang bé vẫn phản ứng mạnh, trao đổi với nhà trường về lớp chuyển tiếp.
Bé chậm nói tiếng Việt có nên chuẩn bị tiếng Anh không?
Nếu bé chậm nói tiếng Việt so với bạn cùng tuổi, ba mẹ nên hỏi ý kiến chuyên môn trước, để biết bé có cần hỗ trợ gì không. Việc có nên cho bé vào môi trường song ngữ lúc này cũng nên bàn kỹ với chuyên gia và nhà trường.