Trẻ mới vào môi trường song ngữ nói lẫn tiếng Anh vào câu tiếng Việt là hiện tượng phổ biến và thường bình thường; giới ngôn ngữ học gọi là trộn mã hay chuyển mã. Trẻ dùng từ nào bật ra trước, từ nào gắn với tình huống ở trường, và hiện tượng này thường giảm dần khi vốn từ hai bên đều đầy lên. Điều đáng để ý không phải con có nói lẫn hay không, mà là con có hiểu và giao tiếp được bằng tiếng Việt như trước không.
Ba mẹ chuyển con từ trường thường sang song ngữ hay gặp cảnh: sau vài tuần, con về nhà nói "mẹ ơi con muốn more nước", hay kể "hôm nay con được cô khen good job". Có người vui, có người lo con sẽ lẫn lộn, kém tiếng Việt. Bài này giải thích vì sao trẻ nói lẫn, những dạng thường gặp trong năm đầu, khi nào nên hỏi chuyên gia, và cách ba mẹ đáp lại để con vừa giữ tiếng Việt vừa không ngại tiếng Anh.
Phần lớn những gì ba mẹ thấy trong năm đầu là chuyện của một đứa trẻ đang sắp xếp hai kho từ cùng lúc, cộng thêm việc làm quen trường mới. Biết phân biệt đâu là giai đoạn tự nhiên, đâu là dấu hiệu cần hỏi thêm, ba mẹ sẽ bớt lo những chuyện không đáng lo và không bỏ sót chuyện đáng hỏi.
Vì sao trẻ mới học song ngữ lại nói lẫn hai thứ tiếng?
Có vài lý do chồng lên nhau. Lý do thứ nhất là từ gắn với tình huống: những gì con nghe ở trường bằng tiếng Anh (giờ dọn đồ chơi, xếp hàng, được khen) được con nhớ bằng đúng từ tiếng Anh đó. Khi kể lại ở nhà, từ tiếng Anh bật ra trước vì nó gắn với ký ức.
Lý do thứ hai là lấp chỗ trống: con biết khái niệm nhưng lúc nói chưa tìm ra từ tiếng Việt, hoặc từ tiếng Anh ngắn hơn, dễ nói hơn, con dùng luôn. Người lớn song ngữ cũng làm vậy rất thường, ví dụ nhân viên văn phòng chen "deadline", "meeting" vào câu tiếng Việt.
Lý do thứ ba là con đang thử: trẻ thích dùng từ mới học, thích thấy ba mẹ phản ứng. Một từ tiếng Anh nói ở nhà đôi khi là cách con khoe "con biết cái này". Phần nghiên cứu về cách trẻ tiếp nhận hai ngôn ngữ cùng lúc được trình bày kỹ ở globalstarenglish.edu.vn; ở đây chỉ cần nhớ: nói lẫn phần lớn là dấu hiệu con đang dùng cả hai kho từ, không phải dấu hiệu con bị rối.
Những dạng nói lẫn ba mẹ hay gặp trong năm đầu
Mỗi bé một kiểu, nhưng ba mẹ của các bé mới chuyển sang song ngữ thường kể về những dạng dưới đây. Biết trước giúp ba mẹ không bất ngờ:
- Chen một từ tiếng Anh vào câu tiếng Việt: "con muốn ăn apple", "mẹ ơi con finish rồi". Đây là dạng phổ biến nhất.
- Dùng câu tiếng Anh nguyên khối cho tình huống quen: "clean up time", "line up", "thank you teacher" khi chơi đóng vai trường học ở nhà.
- Gọi đồ vật bằng tiếng Anh dù biết tiếng Việt: vì ở trường cả lớp gọi như vậy.
- Đặt từ tiếng Việt theo trật tự lạ: thỉnh thoảng con bắt chước nhịp câu tiếng Anh. Hiện tượng này thường thoáng qua.
- Im lặng bằng tiếng Anh ở trường, nói nhiều tiếng Việt ở nhà: giai đoạn im lặng ở lớp, nhưng ở nhà con kể chuyện bình thường. Đây cũng là dạng hay gặp.
- Từ chối nói tiếng Anh khi ba mẹ yêu cầu: con hát ở trường nhưng không hát cho khách nghe. Phần lớn là do con ngại, không phải con không biết.
Điểm chung của các dạng trên là con vẫn giao tiếp được: ba mẹ hiểu con muốn gì, con hiểu ba mẹ nói gì, con kể được chuyện ở trường. Chừng nào điều đó còn đúng, nói lẫn chỉ là một giai đoạn của việc học hai ngôn ngữ.
Một số bé hầu như không nói lẫn, chỉ dùng tiếng Anh ở trường và tiếng Việt ở nhà. Đó cũng bình thường. Không có kiểu nào "tốt hơn"; mỗi bé tự tìm cách sắp xếp hai ngôn ngữ của mình.
Ba mẹ nên đáp lại thế nào khi con nói lẫn?
Đáp vào nội dung trước. Khi con nói "con muốn more nước", điều con cần là thêm nước. Ba mẹ rót nước, rồi nhắc lại tự nhiên: "Con muốn thêm nước à, đây, thêm nước cho con." Con nghe được từ tiếng Việt mà không thấy mình bị sửa.
Đừng chê, đừng cười. Cười to hay trêu "nói gì mà nửa Tây nửa ta" làm con ngại, và con có thể ngại cả hai thứ tiếng. Phản ứng bình thản là tốt nhất.
Tò mò thay vì sửa. Khi con dùng từ tiếng Anh ba mẹ chưa biết, hỏi "ở lớp cô nói từ đó khi nào vậy con?". Con được kể, ba mẹ biết thêm về ngày của con, và câu chuyện diễn ra bằng tiếng Việt.
Giữ tiếng Việt là ngôn ngữ của nhà. Ba mẹ cứ nói tiếng Việt đầy đủ, giàu từ, đọc sách tiếng Việt, kể chuyện. Đây là cách giữ tiếng Việt cho con hiệu quả nhất, hơn mọi lời nhắc "nói tiếng Việt đi con".
Không bắt con biểu diễn. Đừng yêu cầu con nói tiếng Anh trước ông bà, khách. Nếu con tự hát, tự nói, ba mẹ khen vào nỗ lực, không khen kiểu so sánh với bạn.
Khi nào là bình thường, khi nào nên trao đổi với giáo viên hoặc chuyên gia
Bảng dưới giúp ba mẹ phân biệt những gì thường gặp ở bé mới học song ngữ với những dấu hiệu nên hỏi thêm. Bảng không thay cho đánh giá của chuyên gia:
| Ba mẹ thấy | Thường gặp, theo dõi tiếp | Nên trao đổi thêm |
|---|---|---|
| Con chen từ tiếng Anh vào câu | Con vẫn nói được câu tiếng Việt đủ ý khi cần | Con không còn nói được câu tiếng Việt đơn giản như trước |
| Con im lặng trong giờ tiếng Anh | Vài tuần đến vài tháng, ở nhà vẫn nói bình thường | Con im lặng cả ở nhà, ít giao tiếp bằng mắt, ít chơi với người khác |
| Con gọi đồ vật bằng tiếng Anh | Khi được hỏi vẫn biết tên tiếng Việt | Con không hiểu những chỉ dẫn tiếng Việt quen thuộc |
| Con không muốn đến lớp | Những tuần đầu, giảm dần | Kéo dài, kèm thay đổi ăn ngủ, cáu gắt nhiều |
| Vốn từ tiếng Việt tăng chậm hơn bạn | Tổng vốn từ hai thứ tiếng vẫn tăng | Trước khi vào song ngữ con đã chậm nói so với tuổi |
Dòng cuối quan trọng: nếu trước khi chuyển trường con đã chậm nói, việc học song ngữ không phải nguyên nhân, nhưng cũng không nên coi mọi khó khăn là "do song ngữ" mà bỏ qua. Ba mẹ nên hỏi bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia ngôn ngữ trị liệu để được đánh giá; chuyên gia sẽ xem cả hai ngôn ngữ của trẻ chứ không chỉ một.
Giáo viên lớp cũng là nguồn thông tin tốt: cô thấy con ở trường hằng ngày, có thể cho biết con hiểu chỉ dẫn, chơi với bạn, giao tiếp thế nào.
Giai đoạn im lặng: khi con không nói tiếng Anh dù đã học nhiều tuần
Một số bé, sau khi chuyển sang lớp song ngữ, gần như không nói tiếng Anh trong một thời gian. Con nghe, con quan sát, con làm theo cô, nhưng không nói. Ba mẹ hỏi thì giáo viên bảo con hiểu nhiều nhưng chưa nói. Hiện tượng này được gọi là giai đoạn im lặng và được ghi nhận rộng rãi ở trẻ học ngôn ngữ thứ hai.
Trong giai đoạn này, con đang tích luỹ: quen âm thanh, đoán nghĩa, thử nhẩm trong đầu. Ép con nói lúc này thường làm giai đoạn kéo dài hơn. Điều giúp con là môi trường không áp lực: cô chấp nhận con trả lời bằng cử chỉ hoặc bằng tiếng Việt, ba mẹ không hỏi dồn "hôm nay con nói được tiếng Anh gì".
Độ dài của giai đoạn im lặng khác nhau rất nhiều giữa các bé, nên không có mốc để so. Ba mẹ có thể nhìn vào dấu hiệu khác: con có làm đúng chỉ dẫn tiếng Anh quen không, con có cười khi nghe bài hát quen không, con có nhẩm theo khi ở một mình không. Những dấu hiệu đó cho thấy con đang tiếp nhận.
Nếu con im lặng cả ở nhà, cả bằng tiếng Việt, hoặc có thay đổi lớn về tâm trạng, đó là chuyện khác và nên trao đổi với giáo viên, bác sĩ.
Ở nhà dùng tiếng nào: vài cách các gia đình hay làm
Cả nhà nói tiếng Việt, trường lo tiếng Anh. Đây là cách phổ biến và hợp lý nhất với phần lớn gia đình Việt. Con có một môi trường tiếng Việt giàu từ ở nhà, một môi trường tiếng Anh có tổ chức ở trường. Ba mẹ không rành tiếng Anh không cần lo mình đang làm con thiệt.
Một người nói tiếng Anh với con. Một số gia đình có ba hoặc mẹ nói tiếng Anh tốt và chọn chỉ nói tiếng Anh với con. Cách này cần người nói đủ thoải mái và kiên trì; nếu người đó nói tiếng Anh gượng gạo, thiếu từ, cuộc trò chuyện với con sẽ nghèo đi. Không nên chọn cách này chỉ vì con đang học trường song ngữ.
Khung tiếng Anh nhỏ trong ngày. Ví dụ giờ tắm hát bài tiếng Anh ở lớp, giờ đi ngủ đọc một cuốn sách tranh tiếng Anh ngắn. Cách này nhẹ nhàng, tạo cầu nối giữa trường và nhà mà không biến nhà thành lớp học.
Điều nên tránh. Nói nửa câu tiếng Anh nửa câu tiếng Việt một cách tuỳ tiện, hoặc đột nhiên chuyển sang dạy từ vựng, kiểm tra con mỗi tối. Trẻ cần một mô hình rõ ràng và một ngôi nhà không có bài kiểm tra.
Ông bà, người giúp việc. Cứ để họ nói tiếng Việt tự nhiên với con. Đó là nguồn tiếng Việt quý, nhất là những từ ngữ đời sống, ca dao, câu chuyện gia đình mà trường không dạy được.
Phối hợp với trường để con qua giai đoạn này nhẹ nhàng
Ba mẹ và giáo viên cùng biết một bức tranh thì con được hỗ trợ tốt hơn. Kể cho giáo viên những từ tiếng Anh con hay dùng ở nhà, những lúc con nói lẫn, những gì con kể về lớp. Giáo viên kể lại cho ba mẹ con hiểu được gì, thích hoạt động nào, còn ngại ở đâu.
Xin giáo viên chủ đề tuần và một hai bài hát đang học. Ở nhà, ba mẹ có thể bật bài hát lúc chơi, không biến thành giờ học. Khi con nghe một bài quen ở cả hai nơi, con thấy tiếng Anh là một phần đời sống chứ không chỉ là chuyện ở trường.
Quan trọng nhất là thống nhất thái độ: cả trường và nhà đều không chê, không ép, không so. Với bé vừa chuyển từ trường thường sang, sự nhất quán này giúp con thấy an toàn để thử nói. Những chuyện chung khi con thích nghi với trường mới (giấc ngủ, khóc khi chia tay buổi sáng, kết bạn) có bài riêng ở chuyentruong.com.
Nếu ba mẹ đang ở khu Quận 12 cũ và muốn con có một giai đoạn làm quen trước khi vào nhịp song ngữ đầy đủ, chương trình Sang Ngang của Global Star School có lớp chuyển tiếp dành cho bé từ trường khác sang; ba mẹ có thể để lại thông tin ở mục đăng ký trên trang để được tư vấn theo campus.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ nói lẫn tiếng Anh và tiếng Việt có phải bị rối loạn ngôn ngữ không?
Thường là không. Nói lẫn là hiện tượng phổ biến ở trẻ tiếp xúc hai ngôn ngữ, cho thấy trẻ đang dùng cả hai kho từ. Điều cần để ý là trẻ có hiểu và giao tiếp được bằng tiếng Việt như trước không. Nếu có dấu hiệu chậm nói từ trước hoặc giảm giao tiếp rõ, nên hỏi chuyên gia.
Có nên cấm con nói tiếng Anh ở nhà để giữ tiếng Việt không?
Không cần cấm. Cấm có thể làm con ngại cả hai thứ tiếng. Cách giữ tiếng Việt hiệu quả hơn là ba mẹ nói tiếng Việt đầy đủ, đọc sách, kể chuyện, và nhắc lại tự nhiên bằng tiếng Việt khi con dùng từ tiếng Anh.
Con nói lẫn bao lâu thì hết?
Không có mốc chung. Với nhiều trẻ, nói lẫn giảm dần khi vốn từ hai bên đầy lên, nhưng có thể kéo dài từng lúc, nhất là khi kể chuyện ở trường. Ba mẹ nên theo dõi khả năng giao tiếp chung của con thay vì đếm số từ tiếng Anh con chen vào.
Con không chịu nói tiếng Anh khi ba mẹ hỏi thì có phải con không học được?
Không hẳn. Nhiều trẻ hiểu nhiều nhưng ngại nói khi bị yêu cầu, nhất là trước người lạ. Hỏi giáo viên con tham gia ở lớp thế nào sẽ chính xác hơn. Ở nhà, cùng hát hay chơi một trò quen thường khiến con tự nói hơn là hỏi thẳng.
Ông bà lo cháu học song ngữ sẽ quên tiếng Việt thì giải thích thế nào?
Ba mẹ có thể chia sẻ rằng ở trường tiếng Việt vẫn là ngôn ngữ chính, và ở nhà mọi người cứ nói chuyện, kể chuyện với cháu bằng tiếng Việt. Ông bà chính là nguồn tiếng Việt quý cho cháu. Nhờ ông bà đừng trêu khi cháu nói lẫn.
Khi nào nên đưa con đi khám vì chuyện ngôn ngữ?
Khi con không hiểu những chỉ dẫn tiếng Việt quen, im lặng cả ở nhà, ít giao tiếp bằng mắt, hoặc đã chậm nói so với tuổi từ trước khi học song ngữ. Bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia ngôn ngữ trị liệu sẽ đánh giá cả hai ngôn ngữ của trẻ.