Khi cho con học mầm non song ngữ, kỳ vọng hợp lý là con quen và thích âm thanh tiếng Anh, dần nghe hiểu những câu gắn với sinh hoạt hằng ngày, tự tin trong một môi trường có hai ngôn ngữ, trong khi tiếng Việt vẫn phát triển tốt; không nên kỳ vọng con nói trôi chảy sau vài tháng hay đọc viết tiếng Anh ở tuổi mầm non. Viết kỳ vọng ra giấy giúp cả nhà cùng một mục tiêu và bớt sốt ruột.
Nhiều gia đình đổi sang trường song ngữ với một hình ảnh trong đầu: con về nhà nói tiếng Anh với ba mẹ, hát say sưa, đọc được vài từ. Khi sau vài tuần con vẫn chưa nói gì bằng tiếng Anh, người lớn bắt đầu nghi ngờ trường, nghi ngờ quyết định, đôi khi vô tình hỏi con những câu như "hôm nay học được từ gì, nói cho mẹ nghe". Những câu hỏi ấy, dù thương, lại thành áp lực với con.
Bài viết giúp ba mẹ phân biệt kỳ vọng hợp tuổi với kỳ vọng nên bỏ, và gợi ý cách cả nhà viết chung một mục tiêu để cùng theo dõi con mà không chấm điểm con.
Vì sao cả nhà nên viết kỳ vọng ra trước khi con sang trường mới?
Kỳ vọng không nói ra là kỳ vọng nguy hiểm nhất. Mỗi người trong nhà có một hình dung riêng về chuyện con học song ngữ: ba nghĩ con sẽ giao tiếp được với khách nước ngoài, mẹ chỉ mong con không sợ tiếng Anh, ông bà thì lo cháu quên tiếng Việt. Khi không ai nói ra, mỗi người đánh giá con theo thước đo của mình, và cùng một hành vi của con, như con hát một câu tiếng Anh, có người thấy tiến bộ, có người thấy chậm.
Viết ra giúp mọi người nhìn thấy những khác biệt đó từ đầu và đi tới một mục tiêu chung. Nó cũng giúp người lớn tự soát lại: kỳ vọng của mình có hợp với tuổi của con không, có đến từ con hay đến từ việc so sánh với con nhà khác không. Một kỳ vọng viết ra, đặt trên bàn, dễ được chỉnh lại hơn một kỳ vọng nằm im trong đầu.
Cuối cùng, kỳ vọng viết ra là căn cứ cho mốc xem lại sau vài tháng. Khi cả nhà ngồi lại đánh giá, mọi người sẽ nhìn vào điều đã thống nhất, thay vì vào cảm giác của từng người trong tuần đó.
Điều thường thấy theo từng giai đoạn
Mỗi bé có nhịp riêng, nên bảng dưới chỉ là hình dung chung về những gì hay thấy ở trẻ mầm non bắt đầu môi trường song ngữ, không phải mốc để đối chiếu từng bé:
| Giai đoạn | Điều hay thấy | Ba mẹ nên làm |
|---|---|---|
| Vài tuần đầu | Con mệt hơn, chủ yếu nghe, ít hoặc không nói tiếng Anh; hay nói tiếng Việt nhiều hơn ở nhà | Để con nghỉ ngơi, nghe con kể bằng tiếng Việt |
| Vài tháng đầu | Con hiểu những câu quen thuộc trong sinh hoạt, hát theo vài bài, thỉnh thoảng bật ra một từ tiếng Anh | Vui vẻ ghi nhận, không bắt con lặp lại cho người khác nghe |
| Khoảng một năm | Con nghe hiểu nhiều hơn, dùng vài câu ngắn trong tình huống quen, có thể trộn hai ngôn ngữ trong một câu | Trả lời con tự nhiên, giữ tiếng Việt đầy đặn ở nhà |
| Những năm sau | Vốn từ hai bên vững dần, con biết chọn ngôn ngữ theo người nghe | Tiếp tục đọc truyện, trò chuyện bằng cả hai nếu có thể |
Có bé đi nhanh hơn, có bé chậm hơn bảng này mà vẫn hoàn toàn bình thường. Giai đoạn chủ yếu nghe mà ít nói, thường gọi là giai đoạn im lặng, là hiện tượng quen thuộc ở trẻ học ngôn ngữ thứ hai và có thể kéo dài khác nhau ở từng bé.
Những kỳ vọng nên bỏ
Con nói trôi chảy sau một học kỳ. Trẻ nghe hiểu trước rất lâu rồi mới nói. Đòi hỏi con nói sớm làm con căng thẳng và có thể khiến con né tiếng Anh.
Con đọc, viết được tiếng Anh ở tuổi mầm non. Ở bậc mầm non, trọng tâm là nghe, nói qua chơi và sinh hoạt. Đọc viết là chuyện của các năm sau, và ép sớm thường phản tác dụng.
Con phải giỏi bằng con nhà khác. Mỗi bé bắt đầu ở một tuổi, một tính cách, một lượng tiếp xúc ở nhà khác nhau. So sánh chỉ làm người lớn lo và trẻ tự ti.
Trường lo hết, nhà không cần làm gì. Trường tạo môi trường tiếng Anh, còn nhà giữ tiếng Việt, giữ thói quen đọc truyện, giữ cảm giác an toàn. Thiếu phần nhà, phần trường khó phát huy.
Có tiếng Anh là có tất cả. Ở tuổi mầm non, tự lập, kết bạn, vận động, cảm xúc quan trọng không kém ngôn ngữ. Một bé nói được vài câu tiếng Anh nhưng sợ đi học thì chưa phải điều gia đình mong.
Viết mục tiêu chung cho cả nhà: một khung gợi ý
Cả nhà có thể ngồi lại một buổi và điền chung một tờ mục tiêu ngắn. Gợi ý các dòng:
- Sau vài tháng, mình mong con: vui khi đi học, có bạn, quen cô, không sợ khi nghe tiếng Anh.
- Sau một năm, mình mong con: hiểu những câu quen thuộc ở lớp, thích hát và nghe truyện tiếng Anh, tiếng Việt vẫn phát triển theo tuổi.
- Ở nhà, mỗi người sẽ làm: ông bà kể chuyện tiếng Việt, ba đọc truyện buổi tối, mẹ cùng con nghe bài hát khi đi xe.
- Mình sẽ không làm: bắt con nói tiếng Anh cho khách nghe, so con với bạn, hỏi con hôm nay học được bao nhiêu từ.
- Mình sẽ xem lại vào: một mốc cụ thể, chẳng hạn giữa học kỳ và cuối học kỳ.
Tờ mục tiêu không cần đẹp, không cần đầy đủ. Điều quan trọng là mọi người cùng đọc, cùng đồng ý, và dán ở chỗ ai cũng thấy được. Khi một người bắt đầu sốt ruột, tờ giấy ấy nhắc lại điều cả nhà đã thống nhất.
Theo dõi con mà không chấm điểm con
Ba mẹ cần biết con tiến triển thế nào, nhưng ở tuổi mầm non, theo dõi không nên biến thành kiểm tra. Thay vì hỏi "từ này tiếng Anh là gì", ba mẹ quan sát những tín hiệu tự nhiên: con có tự hát lại bài đã nghe ở lớp không, con có hiểu khi ba mẹ dùng một câu quen thuộc của cô không, con có kể về cô giáo nước ngoài với giọng vui không, con có bật ra một từ tiếng Anh khi chơi không.
Nhà trường thường có kênh báo tin như nhận xét định kỳ, ảnh, video hoạt động hoặc buổi gặp phụ huynh. Ba mẹ nên đọc những thông tin này để hiểu con đang làm gì ở lớp, và hỏi cô những câu mở như "con thích hoạt động nào nhất", "con chơi với ai", "lúc nào con có vẻ lúng túng". Những câu hỏi ấy cho nhiều thông tin hơn câu "con học có giỏi không".
Tuyệt đối tránh biến tiếng Anh của con thành màn trình diễn: bắt con chào khách bằng tiếng Anh, bắt con hát cho họ hàng nghe, quay video gửi nhóm gia đình rồi so với con nhà khác. Trẻ cảm nhận rất rõ khi mình bị đem ra đánh giá, và có bé chọn cách im lặng hẳn để khỏi bị đánh giá nữa.
Khi kỳ vọng của người lớn trong nhà vẫn lệch nhau
Dù đã viết chung một tờ mục tiêu, không phải ai cũng giữ được. Ông bà có thể vẫn hỏi cháu "nói tiếng Anh cho bà nghe nào". Một người có thể vẫn nhắc đến con nhà hàng xóm đã nói được nhiều. Những lúc như vậy, ba mẹ không cần nặng lời, chỉ cần nhắc lại điều cả nhà đã thống nhất, và giải thích ngắn vì sao: con đang ở giai đoạn nghe nhiều hơn nói, ép con nói làm con ngại.
Một cách hiệu quả là cho người hay sốt ruột một việc cụ thể để làm thay vì kiểm tra con. Chẳng hạn, ông bà phụ trách kể chuyện cổ tích bằng tiếng Việt mỗi tối, hoặc người hay so sánh phụ trách ghi lại những câu con tự nói ra trong tuần. Khi có vai trò rõ ràng, người lớn ít còn chỗ để lo lắng vô hướng.
Nếu sau một thời gian kỳ vọng vẫn lệch nhiều, có thể cả nhà cần một buổi trao đổi với cô chủ nhiệm. Nghe từ người trực tiếp ở cạnh con mỗi ngày, các thành viên thường dễ điều chỉnh kỳ vọng hơn so với khi nghe ba mẹ giải thích.
Kỳ vọng với nhà trường: điều nên đòi hỏi và điều không nên
Kỳ vọng không chỉ hướng vào con, mà còn hướng vào trường. Ba mẹ có quyền mong trường mới làm tốt một số việc rõ ràng: đón bé mới chu đáo, có người nói tiếng Việt khi bé cần, báo cho gia đình biết con ăn ngủ, sinh hoạt ra sao, lắng nghe khi gia đình có băn khoăn, và có cách giúp những bé còn bỡ ngỡ. Đây là những điều hợp lý để hỏi ngay từ buổi tham quan và để nhắc lại nếu thấy chưa được làm.
Điều không nên đòi hỏi là những kết quả trường không thể hứa với trẻ mầm non: cam kết con nói được bao nhiêu câu sau một học kỳ, xếp hạng con trong lớp, bài kiểm tra định kỳ để ba mẹ biết con "đạt" hay "chưa đạt". Một trường mầm non nghiêm túc sẽ không đưa ra những cam kết ấy, và nếu gặp nơi hứa hẹn như vậy, ba mẹ nên hỏi kỹ cách họ đo, vì ở tuổi này phép đo dễ biến thành áp lực.
Giữ kỳ vọng với trường ở đúng chỗ giúp mối quan hệ giữa gia đình và cô giáo dễ chịu hơn. Cô có thể kể thật về con, kể cả những điều con còn lúng túng, mà không lo ba mẹ thất vọng. Và chính sự thật thà ấy mới giúp ba mẹ đồng hành với con hiệu quả ở nhà.
Kỳ vọng và quyết định ban đầu
Kỳ vọng hợp lý không chỉ giúp sau khi con đã sang trường, mà còn giúp ngay từ lúc gia đình quyết định. Nếu kỳ vọng của gia đình chỉ là con không sợ tiếng Anh, có thể không cần đổi trường; nếu kỳ vọng là con lớn lên trong môi trường hai ngôn ngữ nhiều năm, đổi sang song ngữ có lý hơn. Viết kỳ vọng ra trước khi quyết giúp gia đình chọn đúng hướng, chứ không chỉ chọn đúng trường.
Kỳ vọng hợp lý cũng giúp ba mẹ đặt câu hỏi đúng khi đi xem trường: không phải "bao lâu thì con nói được tiếng Anh", mà là "trường giúp bé mới làm quen thế nào", "ba mẹ được biết con tiến triển ra sao", "trường giữ tiếng Việt cho trẻ bằng cách nào". Những câu hỏi ấy cho ba mẹ biết trường đặt trải nghiệm của trẻ ở đâu trong cách làm của mình.
Nếu ba mẹ đang tìm hiểu chương trình Sang Ngang của Global Star School, có thể để lại thông tin trên trang này và hỏi về lớp chuyển tiếp, cách nhà trường báo tiến triển cho gia đình. Học phí giữ như trường cũ được xác nhận sau khi đối chiếu, có số suất theo campus và học kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ học mầm non song ngữ bao lâu thì nói được tiếng Anh?
Không có mốc chung. Trẻ thường nghe hiểu trước rồi mới nói, và nhiều bé có giai đoạn chủ yếu nghe kéo dài vài tháng. Dần dần, nhiều bé bắt đầu dùng vài câu ngắn trong tình huống quen, nhưng nhịp mỗi bé rất khác nhau, nên đừng lấy một mốc tháng làm thước đo.
Con học song ngữ mấy tháng mà chưa nói tiếng Anh có đáng lo không?
Thường không. Giai đoạn im lặng là hiện tượng quen thuộc khi trẻ học ngôn ngữ thứ hai. Nếu con vui khi đi học, hiểu những câu quen thuộc và tiếng Việt vẫn phát triển theo tuổi, ba mẹ cứ kiên nhẫn. Nếu lo về khả năng ngôn ngữ nói chung, hãy hỏi cô và chuyên gia.
Có nên hỏi con hôm nay học được từ tiếng Anh nào không?
Nên tránh dạng câu hỏi kiểm tra này. Thay vào đó, hỏi con thích hoạt động nào, chơi với ai, cô kể chuyện gì. Nếu con tự nói ra một từ tiếng Anh, ba mẹ vui vẻ ghi nhận mà không bắt con lặp lại.
Làm sao biết con có tiến bộ khi học mầm non song ngữ?
Quan sát tín hiệu tự nhiên như con tự hát lại bài ở lớp, hiểu câu quen thuộc của cô, bật ra từ tiếng Anh khi chơi; đọc nhận xét và trao đổi với cô bằng câu hỏi mở. Theo dõi theo mốc vài tháng, không theo từng ngày.
Học mầm non song ngữ có giúp con vào lớp 1 dễ hơn không?
Con có thể quen môi trường học có nhiều hoạt động và có nền nghe tiếng Anh, nhưng việc vào lớp 1 còn phụ thuộc vào tự lập, tiếng Việt và sự sẵn sàng của con. Đừng chọn trường song ngữ chỉ vì kỳ vọng lớp 1 sẽ nhẹ hơn.