Mầm non song ngữ là trường mầm non mà tiếng Việt và tiếng Anh cùng được dùng trong sinh hoạt và hoạt động học hằng ngày của trẻ, có giáo viên phụ trách từng ngôn ngữ và có kế hoạch rõ ràng phần nào bằng tiếng nào. Điểm cốt lõi không nằm ở việc trường có dạy tiếng Anh hay không, mà ở chỗ tiếng Anh có đi vào đời sống của lớp (chào hỏi, ăn, chơi, kể chuyện, khám phá) hay chỉ xuất hiện trong vài tiết riêng mỗi tuần.
Với ba mẹ đang có con học ở một trường mầm non thường và tính chuyển sang môi trường song ngữ, hiểu đúng khái niệm giúp tránh hai kỳ vọng lệch: một là nghĩ con sẽ "nói tiếng Anh như người bản xứ" sau một năm, hai là nghĩ song ngữ chỉ là tên gọi đẹp của lớp tiếng Anh. Bài dưới đây giải thích song ngữ ở mầm non vận hành thế nào, nó khác gì với chương trình ba mẹ đang thấy ở trường hiện tại, và những gì nên quan sát khi đi xem một trường.
Song ngữ ở mầm non được hiểu theo nghĩa nào?
Trong ngôn ngữ học, "song ngữ" chỉ người dùng được hai ngôn ngữ trong đời sống. Khi gắn vào một trường mầm non, chữ này mang nghĩa hẹp hơn: trường tổ chức để trẻ tiếp xúc đều đặn và có chủ đích với hai ngôn ngữ, trong đó tiếng Việt là ngôn ngữ chính thức của nhà trường theo Luật Giáo dục, còn tiếng Anh là ngôn ngữ thứ hai được đưa vào có kế hoạch. Trẻ không học tiếng Anh như một môn có bài kiểm tra; trẻ nghe, hiểu và dần đáp lại bằng tiếng Anh trong những tình huống quen thuộc.
Ở lứa tuổi mầm non, ngôn ngữ được tiếp nhận chủ yếu qua tình huống lặp lại có ý nghĩa: cô giáo nói "wash your hands" mỗi lần trước bữa ăn, cả lớp hát cùng một bài khi xếp hàng ra sân, giờ kể chuyện có tranh to. Một trường song ngữ đúng nghĩa thiết kế cả ngày học để những tình huống như vậy xảy ra nhiều lần, với người nói tiếng Anh ổn định, thay vì dồn tiếng Anh vào một khung giờ cố định rồi quay về tiếng Việt hoàn toàn.
Vì vậy, khi ba mẹ hỏi "trường này có phải song ngữ không", câu hỏi thật nên là: con sẽ nghe tiếng Anh vào những lúc nào trong ngày, ai nói với con, và tiếng Việt của con được chăm thế nào song song. Ba câu này cho biết nhiều hơn tên chương trình in trên tờ giới thiệu.
Mầm non song ngữ khác trường thường có giờ tiếng Anh ở đâu?
Nhiều trường mầm non thường hiện có tiết tiếng Anh, thường do trung tâm bên ngoài hoặc giáo viên dạy riêng phụ trách vài buổi mỗi tuần. Bảng dưới so sánh theo những điểm ba mẹ quan sát được, không phải theo tên gọi:
| Điểm so | Trường thường có tiết tiếng Anh | Trường mầm non song ngữ |
|---|---|---|
| Tiếng Anh xuất hiện khi nào | Trong tiết riêng, thường vài buổi mỗi tuần | Rải trong sinh hoạt và hoạt động học hằng ngày |
| Ai nói tiếng Anh với trẻ | Giáo viên tiếng Anh đến dạy rồi rời lớp | Giáo viên tiếng Anh gắn với lớp, phối hợp với giáo viên Việt |
| Nội dung tiếng Anh | Theo giáo trình tiếng Anh riêng | Bám chủ đề chung của lớp (gia đình, cơ thể, mùa, con vật…) |
| Tiếng Việt | Là toàn bộ phần còn lại của ngày | Vẫn là trục chính, có kế hoạch giữ và phát triển |
| Giao tiếp với phụ huynh | Thường chỉ nhận xét chung về tiết tiếng Anh | Có nhận xét cả hai ngôn ngữ trong cùng một báo cáo |
| Kỳ vọng hợp lý sau một năm | Thuộc bài hát, từ vựng theo chủ đề | Hiểu chỉ dẫn quen, đáp lại bằng câu ngắn, mạnh dạn hơn khi nghe |
Bảng không nói bên nào tốt hơn. Một trường thường có cô giáo tận tâm và tiết tiếng Anh vui vẫn là môi trường tốt cho nhiều bé. Khác biệt nằm ở lượng và cách tiếp xúc: nếu gia đình muốn con quen nghe tiếng Anh như một phần đời sống chứ không như một môn, trường song ngữ đáp ứng điều đó rõ hơn.
Phần so sánh chi tiết trường hiện tại với trường dự định chuyển đến (sĩ số, bữa ăn, an toàn, cách liên lạc) có danh mục riêng trên trang này; ở đây chỉ tách riêng chuyện ngôn ngữ.
Những thành phần làm nên một lớp mầm non song ngữ
Giáo viên phụ trách từng ngôn ngữ. Thường có một giáo viên Việt chủ nhiệm và một giáo viên tiếng Anh (người nước ngoài hoặc người Việt dạy tiếng Anh) cùng làm việc với lớp, cộng thêm bảo mẫu hoặc trợ giảng. Điều quan trọng là trẻ biết rõ ai nói tiếng gì với mình, nhờ đó não trẻ tự phân hai "kênh" ngôn ngữ một cách tự nhiên.
Kế hoạch chủ đề dùng chung. Khi lớp đang học chủ đề "gia đình", giáo viên Việt kể chuyện về ông bà, giáo viên tiếng Anh dạy bài hát về mẹ và bé, góc chơi có đồ nấu ăn. Hai ngôn ngữ cùng xoay quanh một nội dung, trẻ hiểu tiếng Anh dễ hơn vì đã có khái niệm bằng tiếng Việt.
Thói quen lặp lại hằng ngày. Chào buổi sáng, điểm danh, rửa tay, dọn đồ chơi, xếp hàng: những việc này lặp lại mỗi ngày nên là chỗ tốt nhất để tiếng Anh "ngấm". Trường song ngữ thường cố ý dùng tiếng Anh ở một số thói quen cố định.
Hoạt động có hình, có vật thật. Trẻ mầm non hiểu ngôn ngữ qua thứ cầm được, nhìn được, làm được. Một tiết tiếng Anh tốt ở mầm non có tranh to, đồ vật, vận động, bài hát, không có chép từ hay đọc thuộc lòng.
Cách theo dõi và báo cho ba mẹ. Trường song ngữ cần có cách ghi nhận tiến bộ ngôn ngữ của trẻ (hiểu được gì, đáp lại thế nào, mạnh dạn ra sao) và nói lại với ba mẹ bằng ngôn ngữ dễ hiểu, không chấm điểm, không xếp hạng trẻ.
Tiếng Việt vẫn là trục chính: điều ba mẹ hay bỏ sót
Một hiểu lầm phổ biến là "song ngữ" nghĩa là tiếng Anh được ưu tiên. Thực tế ở trường mầm non tại Việt Nam, tiếng Việt vẫn là ngôn ngữ chính thức của nhà trường và là ngôn ngữ trẻ dùng để suy nghĩ, kể chuyện, giải quyết mâu thuẫn với bạn, nói ra cảm xúc. Chương trình giáo dục mầm non do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành vẫn là khung chung; phần tiếng Anh được đặt thêm vào, không thay thế.
Với bé chuyển từ trường thường sang, điều này càng quan trọng. Ở trường cũ, con đã quen kể chuyện, đọc thơ, chơi đóng vai bằng tiếng Việt. Khi sang lớp song ngữ, nếu phần tiếng Việt bị mỏng đi, con có thể mất chỗ dựa đúng vào lúc đang phải làm quen nhiều thứ mới. Một trường song ngữ đáng tin sẽ cho ba mẹ thấy rõ giờ nào là giờ tiếng Việt, ai phụ trách, và trẻ vẫn được kể chuyện, đọc thơ, nói về cảm xúc bằng tiếng mẹ đẻ.
Khi đi xem trường, ba mẹ có thể hỏi thẳng: nếu con buồn, con sợ, con giành đồ chơi với bạn thì ai nói chuyện với con và bằng tiếng gì. Câu trả lời cho biết trường đặt tiếng Việt ở đâu trong cách chăm sóc trẻ, không chỉ trong thời khoá biểu.
Con được gì và không nên kỳ vọng gì sau một năm học song ngữ?
Kỳ vọng hợp lý giúp ba mẹ đánh giá đúng và không vô tình tạo áp lực cho con. Với trẻ chưa từng học trong môi trường song ngữ, năm đầu thường có những dấu hiệu sau:
- Hiểu nhiều hơn nói. Con làm theo chỉ dẫn quen bằng tiếng Anh (lấy cặp, ngồi vòng tròn, rửa tay) trước khi tự nói được câu. Đây là trình tự bình thường của việc học ngôn ngữ thứ hai.
- Có thể có một giai đoạn im lặng. Một số bé nghe rất chăm nhưng gần như không nói tiếng Anh trong vài tuần đến vài tháng. Đây không phải dấu hiệu con không học được.
- Nói lẫn hai thứ tiếng. Con chen từ tiếng Anh vào câu tiếng Việt khi kể chuyện ở nhà. Hiện tượng này phổ biến ở trẻ tiếp xúc hai ngôn ngữ và thường giảm dần khi vốn từ hai bên đầy lên.
- Bài hát, câu chào, từ theo chủ đề. Đây là phần ba mẹ dễ thấy nhất, nhưng không phải thước đo duy nhất.
- Không nên kỳ vọng: đọc viết tiếng Anh, phát âm giống người bản xứ, hay "trả bài" khi người lớn yêu cầu. Bắt trẻ biểu diễn tiếng Anh trước khách thường làm trẻ ngại nói hơn.
Phần khoa học về cách trẻ tiếp nhận hai ngôn ngữ cùng lúc được trình bày kỹ ở globalstarenglish.edu.vn; ở đây chỉ dừng ở những gì ba mẹ nhìn thấy trong năm đầu chuyển trường.
Song ngữ, tăng cường, tích hợp, quốc tế: các tên gọi hay gặp nói gì?
"Song ngữ". Thường chỉ trường có cả giáo viên Việt và giáo viên tiếng Anh làm việc với lớp, tiếng Anh xuất hiện đều trong ngày. Mức độ thật khác nhau rất nhiều giữa các trường, nên chữ này chỉ là điểm bắt đầu để hỏi tiếp.
"Tiếng Anh tăng cường". Thường là trường thường có thêm nhiều tiết tiếng Anh hơn mức phổ biến, có thể có giáo viên nước ngoài. Tiếng Anh vẫn chủ yếu nằm trong tiết, ít đi vào sinh hoạt. Đây là lựa chọn hợp với gia đình muốn con làm quen tiếng Anh mà không đổi nhiều nhịp sống ở lớp.
"Tích hợp". Thường được dùng khi trường đưa một phần chương trình nước ngoài (một phương pháp, một bộ học liệu) vào bên cạnh chương trình của Bộ. Chữ này nói về chương trình nhiều hơn là về ngôn ngữ; một trường tích hợp có thể dạy phần lớn bằng tiếng Việt.
"Quốc tế". Ở bậc mầm non, chữ này được dùng khá rộng. Có nơi là trường có yếu tố nước ngoài theo quy định riêng, có nơi chỉ là tên thương hiệu. Tư cách pháp lý của từng loại trường là chuyện riêng, ba mẹ nên kiểm qua thông tin công khai của trường và cơ quan quản lý giáo dục địa phương.
Cách dùng các tên gọi này cho đúng. Đừng chọn trường theo tên gọi, mà dùng tên gọi để biết nên hỏi gì tiếp: tiếng Anh nằm ở đâu trong ngày, ai nói, chương trình theo khung nào, tiếng Việt được chăm ra sao. Hai trường cùng ghi "song ngữ" có thể khác nhau hơn một trường "song ngữ" và một trường "tăng cường".
Bốn việc nên làm trước khi quyết chuyển con sang mầm non song ngữ
Hiểu khái niệm xong, việc tiếp theo là kiểm xem trường cụ thể có đúng như vậy không và con mình có hợp không. Bốn việc dưới đây làm được trong vài tuần, không cần vội:
- Viết ra gia đình mong gì ở tiếng Anh trong một, hai năm tới: con quen tai và mạnh dạn, hay chỉ cần biết vài bài hát. Mong muốn rõ thì mới biết trường nào là thừa, trường nào là thiếu, thay vì chạy theo trường có nhiều tiếng Anh nhất.
- Đi xem tận mắt ít nhất một lớp đúng độ tuổi của con, mang theo danh sách câu hỏi. Tám dấu hiệu phân biệt song ngữ thật với song ngữ gắn mác có bài riêng ngay trong danh mục này; một buổi xem lớp có chủ đích đáng giá hơn nhiều buổi nghe giới thiệu.
- Hỏi cách trường đón bé mới chưa quen tiếng Anh: có lớp hay giai đoạn chuyển tiếp không, giáo viên Việt hỗ trợ thế nào trong những tuần đầu.
- Nhìn lại con mình: con đang vui ở trường hiện tại không, con có đang trong giai đoạn nhiều thay đổi khác (có em bé, chuyển nhà) không. Thời điểm chuyển cũng quan trọng như chọn trường.
Thủ tục rút hồ sơ ở trường cũ, khoản đã đóng trước và cách giúp con thích nghi với trường mới nói chung được bàn kỹ ở chuyentruong.com; trang này chỉ tập trung vào phần riêng của bước sang môi trường song ngữ.
Nếu ba mẹ đang ở khu Quận 12 cũ và muốn tìm hiểu một chương trình cụ thể, chương trình Sang Ngang của Global Star School có lớp chuyển tiếp cho bé từ trường khác sang, học phí giữ như trường cũ sau khi nhà trường đối chiếu, với số suất theo từng campus và học kỳ. Ba mẹ có thể để lại thông tin ở mục đăng ký của trang để được tư vấn.
Câu hỏi thường gặp
Mầm non song ngữ có phải là trường quốc tế không?
Không hẳn. Trường quốc tế thường dạy chương trình nước ngoài và dùng tiếng Anh là chính; mầm non song ngữ ở Việt Nam vẫn theo chương trình giáo dục mầm non của Bộ Giáo dục và Đào tạo, tiếng Việt là ngôn ngữ chính, tiếng Anh được đưa vào có kế hoạch. Tên gọi trên biển trường không quyết định, cần hỏi chương trình cụ thể.
Bé chưa biết chút tiếng Anh nào có học được lớp song ngữ không?
Được. Phần lớn trẻ vào lớp song ngữ khi chưa biết tiếng Anh, vì ở tuổi mầm non trẻ học qua tình huống lặp lại chứ không cần nền trước. Điều cần hỏi là trường có giai đoạn hay lớp chuyển tiếp cho bé mới không, và giáo viên Việt hỗ trợ con thế nào trong những tuần đầu.
Học mầm non song ngữ có làm con kém tiếng Việt không?
Nếu trường giữ tiếng Việt làm trục chính và gia đình vẫn nói chuyện, đọc sách tiếng Việt với con ở nhà, tiếng Việt của con thường vẫn phát triển bình thường. Việc chen từ tiếng Anh khi nói là hiện tượng phổ biến ở trẻ tiếp xúc hai ngôn ngữ và thường giảm dần theo thời gian.
Bao lâu thì con nói được tiếng Anh khi học song ngữ?
Không có mốc chung. Trẻ thường hiểu trước, nói sau; có bé nói câu ngắn sau vài tháng, có bé im lặng lâu hơn rồi mới nói. Ba mẹ nên nhìn vào việc con hiểu chỉ dẫn, mạnh dạn hơn khi nghe tiếng Anh, thay vì đếm số từ con nói được.
Mầm non song ngữ có bắt trẻ học chữ tiếng Anh không?
Một chương trình hợp với lứa tuổi mầm non không đặt mục tiêu đọc viết tiếng Anh. Trẻ làm quen âm thanh, bài hát, câu giao tiếp, có thể nhìn thấy chữ trong sách tranh nhưng không bị yêu cầu chép hay đọc. Nếu trường có bài tập chép chữ cho trẻ nhỏ, ba mẹ nên hỏi lại mục đích.
Nên chuyển con sang song ngữ vào giữa năm hay đầu năm học?
Đầu năm học thường thuận hơn vì cả lớp cùng bắt đầu, nhưng chuyển giữa năm vẫn được nếu trường có cách đón bé mới. Điều quan trọng hơn là con có đang trong giai đoạn nhiều thay đổi khác không. Thời điểm cụ thể nên bàn với trường khi tư vấn.