Giữ tiếng Việt cho con trong năm đầu học song ngữ: việc ba mẹ làm ở nhà mỗi tối

Trong năm đầu chuyển sang mầm non song ngữ, cách giữ tiếng Việt cho con hiệu quả nhất nằm ở nhà: trò chuyện thật với con mỗi ngày, đọc sách và kể chuyện bằng tiếng Việt, hát đồng dao, và để con kể về ngày của mình bằng tiếng mẹ đẻ. Ở trường, tiếng Việt vẫn là ngôn ngữ chính thức, nhưng phần tiếng Anh tăng lên so với trường cũ; ngôi nhà vì vậy trở thành nơi tiếng Việt của con được nuôi giàu nhất.

Ba mẹ không cần một chương trình bài bản. Những việc dưới đây nhỏ, làm trong mười lăm đến ba mươi phút buổi tối, không tốn tiền, và có lợi cho con bất kể con học trường nào. Điều khác biệt khi con đang học song ngữ là ba mẹ làm chúng có chủ đích hơn, đều đặn hơn, và biết vì sao chúng quan trọng.

Bài này tập trung vào phần ở nhà trong năm đầu. Cách trường tổ chức phần tiếng Việt trong lớp, ba mẹ hỏi khi tư vấn; còn việc con chen từ tiếng Anh khi nói có bài riêng trong cùng danh mục.

Vì sao năm đầu là lúc tiếng Việt cần được chăm kỹ nhất?

Khi chuyển từ trường thường sang song ngữ, lượng tiếng Anh con nghe mỗi ngày tăng lên rõ rệt, trong khi thời gian ở trường không đổi. Nghĩa là một phần thời gian trước đây con nghe tiếng Việt nay được thay bằng tiếng Anh. Với đa số trẻ, điều này không làm tiếng Việt kém đi, vì tiếng Việt vẫn có mặt ở trường và gần như toàn bộ đời sống ở nhà. Nhưng nếu ở nhà, thời gian trò chuyện với con lại ít (ba mẹ đi làm về muộn, con xem màn hình nhiều), tổng lượng tiếng Việt con nghe có thể giảm đáng kể.

Năm đầu cũng là lúc con đang làm quen trường mới, bạn mới, cô mới. Tiếng Việt là ngôn ngữ con dùng để nói ra cảm xúc, để kể "hôm nay bạn giành đồ chơi của con", để hỏi "mai con có phải đi học không". Một đứa trẻ nói được cảm xúc bằng tiếng mẹ đẻ thì qua giai đoạn thay đổi nhẹ nhàng hơn.

Thêm một lý do dài hạn: vốn tiếng Việt vững là nền cho việc đọc viết ở lớp một, và các khái niệm con hiểu sâu bằng tiếng Việt sẽ làm việc học tiếng Anh dễ hơn. Phần giải thích khoa học về mối quan hệ giữa hai ngôn ngữ ở trẻ nhỏ có ở globalstarenglish.edu.vn; ở đây chỉ bàn chuyện làm ở nhà.

Trò chuyện thật: mười lăm phút quan trọng nhất trong ngày

Hỏi câu mở thay vì câu đóng. "Hôm nay con có vui không?" chỉ nhận được "có" hoặc "không". "Hôm nay ở lớp có chuyện gì làm con cười?" hay "Giờ ăn trưa con ngồi cạnh ai?" mở ra một câu chuyện. Trẻ mầm non thường kể nhiều hơn khi câu hỏi cụ thể.

Kể chuyện của ba mẹ trước. Nhiều bé không quen kể ngay. Ba mẹ kể một chuyện nhỏ của mình hôm nay ("hôm nay mẹ thấy một con chó đi lạc ở cổng cơ quan"), con thường sẽ kể lại một chuyện của con.

Mở rộng câu của con. Con nói "bạn khóc". Ba mẹ đáp "bạn khóc à? Bạn khóc vì sao vậy con? Bạn nhớ mẹ hả?" Mỗi lần mở rộng là con nghe thêm từ, thêm cấu trúc câu tiếng Việt mà không có cảm giác bị dạy.

Gọi tên cảm xúc. Giúp con có từ cho cảm xúc: vui, buồn, sợ, ngại, bực, tủi thân, hồi hộp. Bé mới chuyển trường có nhiều cảm xúc lẫn lộn; có từ để nói ra giúp con nhẹ lòng hơn.

Chọn đúng lúc. Ngay khi đón con, con có thể còn mệt. Lúc tắm, lúc ăn tối, lúc nằm trước khi ngủ thường là những lúc con kể nhiều nhất. Tắt điện thoại trong khoảng đó để con có trọn sự chú ý của ba mẹ.

Đọc sách tiếng Việt cho con: chọn gì, đọc thế nào

Đọc sách là cách đưa vào nhà những từ ngữ mà trò chuyện hằng ngày ít dùng: từ tả cảnh, từ chỉ tính cách, câu văn dài, nhịp điệu. Vài gợi ý để buổi đọc có ích và vui:

• Sách tranh có chữ ít, tranh to cho bé nhỏ; truyện dài hơn, nhiều nhân vật cho bé chồi, lá. Truyện cổ tích Việt Nam, truyện ngắn về gia đình, con vật, mùa trong năm đều hợp.
• Đọc chậm, đổi giọng theo nhân vật, dừng ở trang có tranh để hỏi "con thấy bạn thỏ đang làm gì?".
• Đọc lại cuốn con thích nhiều lần. Trẻ mầm non học rất nhiều từ việc nghe lại một câu chuyện quen; lần thứ năm con có thể kể trước ba mẹ.
• Để con "đọc" lại bằng tranh: con chưa biết chữ nhưng có thể kể theo tranh. Đây là bài tập ngôn ngữ rất tốt.
• Chọn sách theo chủ đề lớp đang học nếu biết. Tuần lớp học về con vật, tối đó đọc truyện có con vật. Con nối được điều nghe ở trường với điều nghe ở nhà.
• Sách song ngữ cũng được, nhưng khi đọc phần tiếng Việt, đọc trọn vẹn, tự nhiên, không chuyển qua lại liên tục giữa hai thứ tiếng trong một câu.

Không cần nhiều sách. Một kệ nhỏ vài chục cuốn đọc đi đọc lại, thêm vài cuốn mượn thư viện hay đổi với gia đình khác, là đủ cho cả năm. Điều quan trọng là buổi đọc diễn ra đều, gần như mỗi tối, thành một nếp của nhà.

Đồng dao, ca dao, câu đố: kho tiếng Việt trường song ngữ khó thay thế

Đồng dao như "Chi chi chành chành", "Dung dăng dung dẻ", "Kéo cưa lừa xẻ" có nhịp, có vần, có trò chơi đi kèm. Trẻ mầm non mê nhịp điệu; một bài đồng dao chơi cùng ba mẹ vài lần là con thuộc. Những bài này mang theo từ ngữ cổ, cách nói ví von mà sách tranh hiện đại ít có.

Câu đố dân gian là trò chơi ngôn ngữ tuyệt vời cho bé chồi, lá: "Con gì đầu dê mình ốc?" hay những câu đố về đồ vật trong nhà. Con phải nghe kỹ, nghĩ, đoán, và học được cách tiếng Việt chơi chữ. Ba mẹ không nhớ nhiều câu đố cũng không sao; ông bà thường là kho câu đố quý.

Ở trường song ngữ, giáo viên Việt vẫn dạy đồng dao, thơ theo chương trình. Nhưng thời gian trong lớp có hạn, và phần tiếng Anh chiếm một phần ngày học. Ở nhà, những trò chơi này vừa là giờ chơi vừa là giờ tiếng Việt, không ai thấy mình đang "học".

Một gợi ý: mỗi tuần chọn một bài đồng dao hoặc một câu đố, chơi vào những lúc chờ đợi (chờ đèn đỏ, chờ cơm chín). Cuối tháng con có bốn bài mới, và cả nhà có những phút vui không cần màn hình. Khi con đã thuộc, để con "dạy" lại cho ba mẹ hoặc ông bà; được làm người dạy, con nói nhiều hơn, rõ hơn, và tự hào về tiếng Việt của mình theo một cách rất tự nhiên.

Một tuần mẫu: việc nhỏ mỗi tối cho tiếng Việt của con

Bảng dưới là gợi ý, không phải lịch bắt buộc. Gia đình bận có thể làm một nửa; điều quan trọng là đều, không phải đủ:

Có những tối con mệt, ba mẹ mệt, bỏ qua cũng không sao. Một nếp tốt chịu được vài ngày nghỉ. Chỉ nên để ý nếu cả tuần trôi qua mà con gần như chỉ xem màn hình và không có cuộc trò chuyện nào dài hơn vài câu.

Thời gian màn hình là chuyện riêng của mỗi nhà, nhưng với tiếng Việt của con, một giờ ngồi xem video (dù là video tiếng Việt) không bằng mười lăm phút trò chuyện qua lại với người thật.

Những sai lầm thường gặp khi lo con "mất tiếng Việt"

Sửa từng câu con nói. "Không phải apple, là quả táo!" nói nhiều lần làm con ngại mở miệng. Nhắc lại tự nhiên bằng tiếng Việt hiệu quả hơn sửa.

Cấm tiếng Anh ở nhà. Con sẽ thấy ngôn ngữ ở trường là thứ "không được phép", dễ sinh căng thẳng. Không cần cấm, chỉ cần tiếng Việt ở nhà đủ giàu và đủ vui.

Biến nhà thành lớp học tiếng Việt. Tập viết chữ, đánh vần cho bé nhỏ khi con chưa sẵn sàng làm con mệt sau một ngày ở trường. Ở tuổi mầm non, nghe nói phong phú quan trọng hơn chữ viết.

So con với anh chị họ học trường thường. "Bé Na nói tiếng Việt giỏi hơn con" vừa không công bằng vừa làm con buồn. Mỗi bé một nhịp, và con đang học hai thứ tiếng cùng lúc.

Quên kể cho giáo viên. Nếu ba mẹ lo về tiếng Việt của con, hãy nói với giáo viên Việt chủ nhiệm. Cô thấy con ở lớp hằng ngày, có thể cho biết con nói, kể, hiểu ra sao và cùng ba mẹ theo dõi.

Lo tiếng Việt mà quên chính mình. Ba mẹ mệt, căng thẳng thì buổi tối dễ thành chuỗi mệnh lệnh ngắn: ăn đi, tắm đi, ngủ đi. Những câu này không nuôi được tiếng Việt của con. Đôi khi việc tốt nhất cho tiếng Việt của con là ba mẹ ngồi xuống, thở chậm, và hỏi con một câu thật lòng về ngày hôm nay, rồi nghe trọn câu trả lời.

Khi nào nên trao đổi với trường về tiếng Việt của con?

Phần lớn trẻ học song ngữ vẫn phát triển tiếng Việt tốt khi gia đình trò chuyện, đọc sách đều đặn. Nhưng ba mẹ nên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm nếu sau vài tháng thấy con kể chuyện bằng tiếng Việt ít hơn rõ rệt so với trước khi chuyển trường, con hay bỏ dở câu vì không tìm ra từ tiếng Việt, hoặc con có vẻ không hiểu những câu tiếng Việt quen thuộc.

Khi trao đổi, nêu ví dụ cụ thể: con nói gì, trong hoàn cảnh nào, khác trước ra sao. Giáo viên có thể cho biết ở lớp con thế nào, phần tiếng Việt của lớp đang làm gì, và gợi ý ba mẹ chơi, đọc gì ở nhà cho khớp. Nếu có dấu hiệu chậm phát triển ngôn ngữ chung (không riêng tiếng Việt), ba mẹ nên hỏi bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia ngôn ngữ trị liệu.

Với lớp lá, hỏi thêm về phần làm quen chữ cái tiếng Việt và chuẩn bị vào lớp một. Đây là năm tiếng Việt cần được giữ chắc nhất, và trường có trách nhiệm nói rõ phần này với phụ huynh.

Ba mẹ ở khu Quận 12 cũ đang tìm hiểu chương trình Sang Ngang của Global Star School có thể hỏi cụ thể về phần tiếng Việt trong lớp chuyển tiếp và lớp chính khi để lại thông tin tư vấn trên trang.

Câu hỏi thường gặp

Con kể chuyện ở lớp toàn bằng từ tiếng Anh thì có nên bắt con kể lại bằng tiếng Việt không?

Không nên bắt. Ba mẹ nghe trọn câu chuyện rồi nhắc lại phần chính bằng tiếng Việt, kiểu "à, hôm nay con được cô cho tưới cây", và hỏi thêm một câu bằng tiếng Việt. Con vừa được nghe, vừa có lượt nói tiếp mà không thấy mình bị kiểm tra.

Mỗi ngày đọc sách cho con bao lâu là đủ?

Không có con số bắt buộc. Khoảng mười lăm đến hai mươi phút mỗi tối, đều đặn gần như mỗi ngày, đã rất có ích. Đều quan trọng hơn dài; một cuốn truyện ngắn đọc với cả sự chú ý của ba mẹ tốt hơn một giờ đọc vội.

Có nên cho con học thêm tiếng Việt ở trung tâm không?

Ở tuổi mầm non thường không cần. Trò chuyện, đọc sách, đồng dao ở nhà và phần tiếng Việt ở trường là đủ cho phần lớn trẻ. Nếu ba mẹ lo, nên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm trước để biết con thật sự đang ở đâu.

Con chỉ thích xem video tiếng Anh thì làm sao?

Có thể giảm dần thời gian màn hình nói chung và thay bằng những hoạt động con thích làm cùng ba mẹ: đọc truyện, chơi đồng dao, đi dạo. Khi có video, chọn cả nội dung tiếng Việt chất lượng và ngồi xem cùng con, nói chuyện về những gì con xem.

Ông bà nói giọng địa phương có làm con lẫn không?

Không. Nghe nhiều giọng nói khác nhau làm vốn tiếng Việt của con phong phú hơn. Trẻ nhỏ phân biệt được giọng ông bà, giọng cô giáo, giọng ba mẹ. Những từ địa phương, câu chuyện quê của ông bà là phần tiếng Việt quý mà trường không dạy được.

Lớp lá học song ngữ có đủ chuẩn bị tiếng Việt cho lớp một không?

Lớp lá ở trường mầm non vẫn theo chương trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo, có phần làm quen chữ cái tiếng Việt. Ba mẹ nên hỏi trường thời lượng và cách tổ chức phần này, và ở nhà tiếp tục đọc sách, trò chuyện để con có nền nghe nói vững.