Trước khi gặp cô giáo nước ngoài, bé nên được biết ba điều: cô nói một thứ tiếng khác, cô có thể trông khác những người bé hay gặp, và cô cũng là cô giáo, cũng chơi với bé và chăm bé như cô ở trường cũ. Ba mẹ nói những điều này bằng giọng bình thường, ngắn, lặp lại vài lần trong những tuần trước khi sang.
Phần lớn trẻ mầm non làm quen với giáo viên nước ngoài nhanh hơn ba mẹ lo. Nhưng một số bé, nhất là bé ít tiếp xúc với người lạ, có thể sợ trong vài ngày đầu: sợ giọng nói lạ, sợ người cao lớn, sợ người có màu tóc, màu da khác. Sự sợ ấy không phải thành kiến; đó là phản ứng tự nhiên của trẻ nhỏ trước những gì chưa quen.
Bài này gợi ý cách nói với bé, cách trả lời những câu hỏi ngây thơ, cách giúp bé hiểu lớp song ngữ có hai cô làm việc cùng nhau, và những điều ba mẹ nên tránh nói, kể cả khi chỉ để động viên.
Vì sao một số bé sợ cô giáo nước ngoài trong những ngày đầu?
Trẻ nhỏ dựa vào sự quen thuộc để cảm thấy an toàn. Khuôn mặt, giọng nói, cách đi đứng của người xung quanh tạo thành một khuôn mẫu trong đầu bé. Khi gặp một người lệch khỏi khuôn mẫu đó, ví dụ cao hơn nhiều, giọng trầm hơn, nói thứ tiếng không hiểu, bé cần thời gian để xếp người ấy vào nhóm “người an toàn”.
Giọng nói là yếu tố lớn nhất. Bé quen được dỗ bằng giọng tiếng Việt, với ngữ điệu mềm mà bé nghe từ lúc nằm nôi. Lời dỗ bằng tiếng Anh, dù ấm áp, ban đầu với bé chỉ là âm thanh lạ. Một số bé phản ứng bằng cách quay đi, bám cô Việt hoặc khóc khi cô nước ngoài đến gần.
Phản ứng này thường giảm nhanh khi bé thấy cô nước ngoài chơi trò vui, hát bài bé biết, và được cô Việt cùng lớp tin tưởng. Phần chuẩn bị ở nhà không nhằm xoá hẳn sự bỡ ngỡ mà để rút ngắn nó, để bé không gặp một điều hoàn toàn bất ngờ vào đúng ngày đầu.
Nên nói gì với bé, và nói thế nào?
Những câu dưới đây là gợi ý về nội dung. Ba mẹ dùng lời của mình, giọng bình thường, nói vào lúc thoải mái như khi đi dạo, khi tắm, không ngồi xuống “nói chuyện nghiêm túc”:
- “Ở trường mới có cô nói tiếng Việt, có cô nói tiếng Anh.” Câu này giúp bé hình dung lớp học và biết có người hiểu mình. Lớp bé vào tổ chức thế nào thì ba mẹ hỏi khi tham quan rồi kể đúng như vậy.
- “Cô nói tiếng Anh sẽ hát, chơi với con, dạy con nhiều trò.” Gắn cô với hoạt động vui bé đã biết.
- “Lúc đầu con chưa hiểu cô nói gì cũng không sao. Cô sẽ chỉ tay, làm mẫu cho con.” Bé biết trước rằng chưa hiểu là bình thường.
- “Con muốn gì thì nói tiếng Việt, cô Việt sẽ giúp con.” Bé có lối thoát khi bối rối.
- “Cô có thể tóc màu khác, da màu khác, cao hơn. Mỗi người trông khác nhau.” Nói thẳng, đơn giản, như nói về chuyện người cao người thấp.
Không cần nói hết trong một lần. Mỗi ngày một hai câu, lặp lại trong vài tuần. Bé hỏi thêm thì trả lời; bé không hỏi thì thôi. Nếu nhà trường cho biết tên giáo viên lớp bé sẽ vào, gọi cô bằng tên khi nói chuyện với bé, để cô trở thành một người cụ thể chứ không phải “người nước ngoài” chung chung.
Trả lời những câu hỏi ngây thơ của bé
“Sao cô nói tiếng lạ vậy?” Mỗi nước có thứ tiếng riêng. Mình nói tiếng Việt, cô đến từ nước khác và dạy các bạn bằng tiếng Anh, thứ tiếng nhiều nước trên thế giới cùng dùng. Con học thêm tiếng cô nói thì con nói được hai thứ tiếng.
“Sao tóc cô, da cô màu khác mình?” Mỗi người có màu tóc, màu da, màu mắt khác nhau, giống như mỗi bông hoa một màu. Trả lời ngắn, tự nhiên, không né. Bé hỏi vì tò mò, không phải vì chê.
“Cô có hiểu con nói không?” Lúc đầu cô hiểu ít tiếng Việt, nhưng cô hiểu khi con chỉ tay, khi con cười, khi con buồn. Còn cô Việt thì hiểu hết.
“Cô có mắng con không?” Câu hỏi này thường cho thấy bé lo chung về trường mới. Trả lời: cô thương các bạn, cô nhắc nhẹ khi các bạn cần. Rồi hỏi bé đang lo điều gì.
“Con có phải nói tiếng Anh với cô không?” Con muốn nói thì nói, chưa muốn thì nghe thôi. Cô không bắt con nói.
Giúp bé hiểu hai cô làm việc cùng nhau
Ở lớp mầm non song ngữ, giáo viên nước ngoài thường dạy cùng giáo viên Việt hoặc có trợ giảng người Việt trong lớp. Mỗi trường tổ chức khác nhau: có nơi hai cô cùng có mặt suốt buổi, có nơi cô nước ngoài vào theo từng tiết. Ba mẹ nên hỏi khi tham quan để kể đúng với bé.
Với bé, điều quan trọng là thấy hai cô là một đội. Khi đến tham quan hoặc ngày đầu, nếu bé thấy cô Việt cười nói vui vẻ với cô nước ngoài, bé sẽ hiểu rằng người này đáng tin. Trẻ nhỏ đọc rất kỹ phản ứng của người lớn mình tin tưởng. Ba mẹ chào cô nước ngoài thân thiện, bắt tay, cười, cũng là một tín hiệu cho bé.
Ở nhà, có thể chơi trò lớp học có hai cô như phần đóng vai trên trang này gợi ý. Một người làm cô nói tiếng Việt, một người làm cô nói tiếng Anh, cả hai cùng chăm “học trò” gấu bông. Bé thấy trước hình ảnh hai cô cùng lớp, và khi gặp thật, khung hình ấy đã có sẵn.
Những điều nên tránh nói, kể cả khi muốn động viên
Một số câu ba mẹ nói vô tình với ý tốt nhưng có thể làm bé lo hơn hoặc gieo cách nhìn không hay về người khác:
- “Cô Tây dữ lắm, không ngoan cô mắng.” Dùng giáo viên để doạ khiến bé sợ cô trước khi gặp.
- “Con phải nói tiếng Anh với cô cho giỏi.” Đặt áp lực khiến bé ngại mở miệng.
- “Người nước ngoài khác mình lắm.” Nhấn mạnh sự khác biệt quá mức làm bé dè chừng.
- “Học cô Tây mới giỏi, cô Việt dạy không bằng.” Vừa không đúng, vừa làm bé coi nhẹ cô Việt, người bé sẽ dựa vào nhiều nhất trong những tuần đầu.
- “Cô nói gì con cũng phải hiểu.” Bé sẽ thấy mình thất bại ngay ngày đầu.
- Gọi cô bằng biệt danh về ngoại hình. Gọi cô bằng tên, như gọi mọi cô giáo khác.
Cách nói về người khác của ba mẹ trở thành cách bé nhìn người khác. Giai đoạn chuẩn bị sang trường song ngữ cũng là dịp để bé học rằng người khác mình về ngôn ngữ, ngoại hình vẫn có thể thân thiết và đáng tin.
Tiếp xúc trước với người nói tiếng Anh, nếu có dịp
Không phải gia đình nào cũng có dịp, nhưng nếu có, cho bé tiếp xúc ngắn với người nói tiếng Anh trước khi sang trường giúp bé đỡ bất ngờ. Đó có thể là một người bạn của gia đình, một buổi sinh hoạt thiếu nhi có người nước ngoài, hoặc một lần gặp khách du lịch ở công viên mà ba mẹ chào hỏi thân thiện.
Điều cần là bé thấy ba mẹ thoải mái khi nói chuyện với người ấy. Không cần bé tham gia; bé đứng bên cạnh, quan sát là đủ. Nếu bé muốn chào, khen bé nhẹ nhàng; nếu bé nép vào ba mẹ, không sao.
Ở TP.HCM, những dịp như vậy không hiếm: công viên, khu vui chơi trong trung tâm thương mại, thư viện thiếu nhi, nơi gia đình nhiều nước cùng đưa con đến chơi. Ba mẹ không cần sắp đặt gì; chỉ cần khi gặp, ba mẹ mỉm cười, chào một câu, để bé thấy giao tiếp với người nói tiếng khác là chuyện bình thường. Bé nhút nhát có thể chỉ đứng sau lưng ba mẹ, và như vậy đã là một bước.
Buổi tham quan trường trước khi giữ chỗ cũng là dịp tốt. Nếu nhà trường cho phép, ba mẹ hỏi xem bé có thể gặp giáo viên nước ngoài vài phút không, chơi một trò nhỏ, nghe cô hát một câu. Lần gặp đầu tiên diễn ra khi có ba mẹ bên cạnh sẽ nhẹ nhàng hơn nhiều so với lần gặp đầu tiên vào sáng ngày đi học.
Truyện tranh, bài hát và hình ảnh: cách giới thiệu sự đa dạng một cách tự nhiên
Một cách nhẹ nhàng để bé quen với việc con người trông khác nhau là qua truyện tranh và bài hát. Nhiều sách tranh thiếu nhi có nhân vật đến từ nhiều nước, với màu tóc, màu da, trang phục khác nhau. Đọc cùng bé, ba mẹ không cần giảng giải; chỉ cần kể chuyện như bình thường, và nếu bé chỉ vào một nhân vật hỏi “bạn này sao khác”, trả lời ngắn như những câu gợi ý ở trên.
Bài hát chào hỏi bằng nhiều thứ tiếng cũng là một lựa chọn. Bé nghe thấy cùng một lời chào được nói theo nhiều cách, và hiểu rằng tiếng Việt là một trong rất nhiều thứ tiếng trên thế giới. Ý nghĩ ấy giúp bé đón nhận tiếng Anh như một thứ tiếng nữa, không phải thứ tiếng “khó” hay “của người lạ”.
Khi chọn truyện, nên tránh những truyện khắc hoạ người nước ngoài theo kiểu khuôn mẫu, ví dụ lúc nào cũng to lớn đáng sợ hoặc lúc nào cũng buồn cười. Ba mẹ đọc lướt trước khi đọc cho bé là đủ để lọc. Mục đích không phải dạy bé một bài học lớn về sự khác biệt, mà để những khuôn mặt khác nhau trở nên quen thuộc trước khi bé gặp cô giáo thật.
Những tuần trước khi sang cũng là lúc để ba mẹ để ý cách mình nói về người nước ngoài trong các câu chuyện thường ngày, vì bé nghe được hết.
Nếu bé vẫn sợ cô trong tuần đầu
Dù chuẩn bị kỹ, một số bé vẫn né cô nước ngoài trong vài ngày đầu. Ba mẹ không nên coi đó là thất bại hay vội nghĩ bé không hợp trường song ngữ. Kể với giáo viên Việt của lớp để cô biết và sắp xếp: cho bé gần cô Việt hơn, để cô nước ngoài tiếp cận từ từ qua trò chơi và bài hát.
Ở nhà, hỏi bé nhẹ nhàng: “Hôm nay cô nói tiếng Anh làm gì với các bạn?” Nếu bé kể được một chi tiết vui, nhắc lại chi tiết ấy vào hôm sau. Không ép bé phải thích cô; sự quý mến đến dần qua những lần chơi.
Nếu sau vài tuần bé vẫn sợ rõ rệt, khóc nhiều mỗi khi có tiết của cô, ba mẹ nên trao đổi trực tiếp với nhà trường để cùng tìm cách. Lớp chuyển tiếp, nếu trường có, thường là nơi phù hợp để bé quen dần với cô nước ngoài trong nhóm nhỏ.
Gia đình đang cân nhắc chương trình Sang Ngang của Global Star School có thể để lại thông tin ở mục đăng ký của trang này, ghi tên bé, độ tuổi, trường hiện tại và cơ sở muốn chuyển đến (Hiệp Thành, Thạnh Lộc, Hà Huy Giáp hoặc An Phú Đông). Nhà trường sẽ liên hệ tư vấn lớp chuyển tiếp, việc đối chiếu để giữ học phí như trường cũ và số suất của campus trong học kỳ ba mẹ dự định.
Câu hỏi thường gặp
Bé sợ người nước ngoài có nên cho học trường mầm non song ngữ không?
Nhiều bé sợ người lạ lúc đầu rồi quen nhanh khi thấy cô chơi vui và cô Việt tin tưởng cô. Sợ ban đầu không phải lý do để bỏ ý định. Ba mẹ nên chuẩn bị ở nhà, cho bé gặp cô khi tham quan, và báo với nhà trường để cô tiếp cận bé từ từ.
Có nên cho bé xem ảnh giáo viên nước ngoài trước khi đi học?
Nếu nhà trường có giới thiệu giáo viên lớp bé sẽ vào, xem ảnh và gọi tên cô giúp bé quen trước. Nếu chưa biết cô nào, có thể xem ảnh không gian trường và kể chung. Tránh xem ảnh người lạ ngẫu nhiên rồi nói đó là cô giáo, vì bé sẽ bối rối khi gặp người khác.
Giáo viên nước ngoài ở lớp mầm non có nói tiếng Việt không?
Thường giáo viên nước ngoài nói ít hoặc không nói tiếng Việt, và trong lớp họ chủ yếu dùng tiếng Anh. Vì vậy lớp song ngữ thường có giáo viên hoặc trợ giảng người Việt. Ba mẹ nên hỏi nhà trường cách tổ chức cụ thể ở lớp bé sẽ vào.
Bé hỏi sao cô có màu da khác thì trả lời thế nào?
Trả lời ngắn, tự nhiên: mỗi người có màu da, màu tóc khác nhau, giống như mỗi người cao thấp khác nhau. Bé hỏi vì tò mò. Ba mẹ không né, không cười cợt, không nhấn mạnh quá mức. Cách ba mẹ trả lời sẽ thành cách bé nhìn người khác.
Bé chỉ chịu gần cô Việt mà né cô nước ngoài thì có sao không?
Trong những ngày đầu thì bình thường. Bé tìm người hiểu mình để bám vào. Giáo viên thường để bé gần cô Việt rồi kéo bé vào hoạt động chung có cô nước ngoài. Nếu tình trạng kéo dài nhiều tuần, ba mẹ nên trao đổi với nhà trường.
Có cần dạy bé chào cô nước ngoài bằng tiếng Anh trước không?
Cho bé nghe quen câu chào như “good morning”, “bye bye” là tốt, nhưng không bắt bé phải chào. Nhiều bé chỉ vẫy tay hay cười trong những ngày đầu, và cô nước ngoài hiểu điều đó. Bé chào được khi đã thấy thoải mái.