Bé lớp chồi, lớp lá (khoảng 4 đến 6 tuổi) sang trường song ngữ muộn vẫn theo được, nhưng lớp chuyển tiếp cho bé lớn phải khác cho bé nhỏ: bé lớn hiểu rõ mình đang không hiểu, nên điều cần giữ nhất là thể diện và sự tự tin của bé. Bé cần được giao vai trò, được dùng thế mạnh sẵn có, và không bị đặt vào tình huống phải nói tiếng Anh trước đông người khi chưa sẵn sàng.
Ở độ tuổi này, bé đã có ngôn ngữ tiếng Việt phong phú, có bạn thân, có vị trí trong lớp cũ. Sang trường mới, bé bỗng trở thành người ít hiểu nhất phòng. Phản ứng thường gặp là ngại, giả vờ không quan tâm, hoặc nói "con không thích tiếng Anh". Bài này đi qua những điều riêng của bé lớn khi sang ngang, cách lớp chuyển tiếp thích ứng, và những cân nhắc khi bé đã vào năm lá.
Vì sao bé lớn sang song ngữ lại gặp khó khác bé nhỏ?
Bé hai ba tuổi chưa so sánh mình với người khác nhiều. Bé không hiểu cô nói gì thì cũng chẳng để ý lắm, miễn là có đồ chơi và có người dỗ. Bé năm tuổi thì khác. Bé biết các bạn đang cười vì một câu đùa mà mình không hiểu. Bé biết khi cô hỏi, bạn bên cạnh giơ tay trả lời được còn mình thì không. Cảm giác "mình kém hơn" xuất hiện rõ ở tuổi này.
Đồng thời, bé lớn đã có một bản thân khá vững ở trường cũ: bé là người kể chuyện hay, người chạy nhanh, người được cô giao chia đồ ăn. Sang trường mới, những vai đó chưa ai biết. Bé phải bắt đầu lại từ đầu trong một ngôn ngữ chưa thạo. Điều này dễ khiến bé lớn trở nên thu mình hoặc cố gắng khẳng định bằng cách khác, như nghịch nhiều hơn, tranh giành đồ chơi.
Mặt tích cực là bé lớn có nhiều công cụ hơn. Bé hiểu khái niệm, biết đếm, biết màu, biết kể lại chuyện bằng tiếng Việt. Khi gặp từ tiếng Anh cho những thứ đã biết, bé chỉ cần học thêm tên gọi. Bé cũng chú ý lâu hơn và hiểu được lời giải thích "con đang học một thứ tiếng mới, ai mới học cũng chưa nói được ngay". Lớp chuyển tiếp cho bé lớn tận dụng những công cụ này.
Lớp chuyển tiếp cho bé lớn và bé nhỏ khác nhau ở đâu?
Cùng tên gọi lớp chuyển tiếp, nhưng trọng tâm thay đổi theo tuổi. Bảng dưới so sánh khái quát, để ba mẹ biết nên hỏi gì khi con thuộc nhóm lớn:
| Khía cạnh | Bé nhỏ (nhà trẻ, lớp mầm) | Bé lớn (lớp chồi, lớp lá) |
|---|---|---|
| Nỗi lo chính | Xa ba mẹ, gắn bó với cô mới | Không hiểu bạn, sợ bị coi là kém |
| Cách cô hỗ trợ | Ôm ấp, dỗ dành, nhịp sinh hoạt | Giao việc, ghi nhận thế mạnh, giải thích bằng lời |
| Tiếng Anh | Âm thanh, bài hát, câu sinh hoạt | Thêm trò chơi có luật, kể chuyện có tranh, từ cho khái niệm bé đã biết |
| Việc nói trước lớp | Gần như không có | Tránh gọi bé trả lời trước đông người khi chưa sẵn sàng |
| Giải thích cho bé | Ít lời, nhiều hành động | Nói thẳng rằng ai mới học cũng chưa nói được ngay |
| Kết nối với lớp chính | Chơi chung giờ sân, giờ ăn | Ghép với một bạn cùng tuổi, giao vai trong hoạt động nhóm |
Điểm khác lớn nhất nằm ở dòng "việc nói trước lớp". Bé lớn rất nhạy với cảm giác xấu hổ. Một lần bị gọi tên trả lời bằng tiếng Anh mà không nói được, trong khi cả lớp nhìn, có thể khiến bé né tiếng Anh nhiều tuần. Cô giỏi sẽ để bé tham gia bằng cách khác: giơ thẻ hình, chỉ vào đồ vật, làm động tác.
Ngược lại, bé lớn thích được tin tưởng. Giao cho bé phát bút màu, tưới cây, dẫn các bạn nhỏ hơn đi rửa tay giúp bé có lại cảm giác mình có ích, và trong lúc làm, bé nghe thêm tiếng Anh gắn với việc mình làm.
Giữ thể diện cho bé lớn: điều cô và ba mẹ cùng làm
Thể diện ở tuổi năm, sáu là chuyện có thật. Những việc nhỏ sau giúp bé lớn qua giai đoạn chuyển tiếp mà không mất tự tin:
- Nói thật với bé trước khi sang. "Ở trường mới các bạn và cô nói tiếng Anh nhiều. Lúc đầu con sẽ chưa hiểu hết, ai mới vào cũng vậy." Bé lớn hiểu được và đỡ bất ngờ.
- Kể cho cô về thế mạnh của bé. Bé vẽ đẹp, xếp hình giỏi, thuộc nhiều bài hát tiếng Việt, chạy nhanh. Cô biết để tạo dịp cho bé thể hiện.
- Không gọi bé là "chưa biết tiếng Anh" trước mặt người khác. Thay bằng "con đang học tiếng Anh". Khác biệt nhỏ trong lời nói nhưng bé nghe rất rõ.
- Không bắt bé biểu diễn. Đừng nhờ bé "nói tiếng Anh cho ông bà nghe" khi bé chưa muốn. Bé lớn hay từ chối và sau đó càng ngại.
- Ghi nhận cố gắng, không ghi nhận số từ. Khen việc bé dám thử một trò chơi mới, dám chơi với một bạn mới, hơn là khen bé biết bao nhiêu từ.
- Cho bé giữ liên lạc với bạn cũ nếu bé muốn. Một buổi chơi cuối tuần với bạn trường cũ giúp bé không cảm thấy mất hết những gì đã có.
Phần chia tay trường cũ và bạn cũ là chuyện chung của mọi lần chuyển trường, đã có bài riêng ở trang Chuyển Trường. Ở đây chỉ nhấn mạnh rằng với bé lớn sang song ngữ, cảm giác mất vị trí dễ cộng dồn với cảm giác không hiểu, nên mối nối với bạn cũ có giá trị hơn ba mẹ nghĩ.
Bé năm lá: có nên sang song ngữ khi chỉ còn một năm trước lớp 1?
Đây là câu nhiều gia đình cân nhắc. Bé năm tuổi rưỡi, chỉ còn một năm mầm non, sang trường song ngữ lúc này có đáng không. Câu trả lời tùy mục tiêu của gia đình. Nếu mục tiêu là bé có thêm một năm làm quen tiếng Anh trong sinh hoạt, có thêm trải nghiệm ở môi trường đa dạng, thì một năm vẫn có giá trị. Nếu mục tiêu là bé nói tiếng Anh thành thạo trước lớp 1, thì một năm, nhất là khi trừ đi thời gian chuyển tiếp, thường không đủ để kỳ vọng như vậy.
Bé năm lá còn một nhiệm vụ khác: chuẩn bị tâm thế vào lớp 1. Bé cần tự lập trong sinh hoạt, biết ngồi tập trung, biết làm theo hướng dẫn nhiều bước. Những điều này học được ở cả trường cũ lẫn trường mới. Việc đổi trường năm cuối có thêm một lần thích nghi, nên ba mẹ nên cân nhắc liệu bé có đủ sức cho hai lần chuyển liên tiếp: sang trường song ngữ rồi một năm sau lên lớp 1.
Câu hỏi về việc năm cuối mầm non có nên đổi trường, nhìn từ góc chuẩn bị lớp 1, được bàn kỹ ở trang Chuyển Trường. Ở góc của lớp chuyển tiếp, điều nên biết là bé năm lá thường qua lớp chuyển tiếp nhanh hơn về mặt sinh hoạt nhưng có thể lâu hơn về mặt tâm lý, vì nỗi ngại không hiểu bạn rõ hơn. Ba mẹ nên chọn thời điểm đầu năm học nếu có thể, để bé không phải vào một lớp lá đã quen nhau cả năm.
Những phản ứng hay gặp ở bé lớn và cách hiểu đúng
"Con không thích tiếng Anh." Câu này thường có nghĩa "con không thích cảm giác không hiểu". Thay vì cãi lại hay giảng giải về lợi ích của tiếng Anh, ba mẹ có thể đáp "ừ, lúc đầu chưa hiểu thì khó chịu thật". Được thừa nhận cảm xúc, bé thường bớt chống đối.
Bé trở nên nghịch hoặc giành đồ chơi. Khi không dùng được lời để khẳng định mình, một số bé lớn dùng hành động. Cô sẽ đặt giới hạn rõ ràng, đồng thời tạo dịp cho bé có vai trò tích cực. Ba mẹ nên nghe cô kể và phối hợp, không vội kết luận bé hư.
Bé nói ở nhà rất nhiều, ở trường thì im. Bé lớn hay "để dành" lời nói cho nơi an toàn. Đây là phản ứng bình thường trong giai đoạn đầu. Ba mẹ cứ lắng nghe bé kể ở nhà, đó là kênh bé đang dùng để xử lý những gì xảy ra ở trường.
Bé hỏi "tại sao con phải đổi trường". Bé lớn cần một lý do hiểu được. Câu trả lời nên ngắn, thật và tích cực, ví dụ "ba mẹ muốn con được học thêm một thứ tiếng mới và chơi ở sân rộng hơn". Tránh nói xấu trường cũ, vì bé còn gắn bó với nơi đó.
Bé so sánh với trường cũ. "Ở trường cũ cô cho con làm cái này." So sánh là cách bé xử lý thay đổi. Ba mẹ có thể chuyển lời bé tới cô; nhiều khi một thói quen nhỏ của trường cũ có thể được giữ lại để bé thấy quen hơn.
Tiếng Anh cho bé lớn trong lớp chuyển tiếp đi vào bằng cửa nào?
Bé lớn không dễ "ngấm" tiếng Anh chỉ qua những câu sinh hoạt như bé nhỏ, vì bé đã quen với những cuộc trò chuyện phức tạp hơn bằng tiếng Việt. Lớp chuyển tiếp cho bé lớn thường dùng thêm hai cửa: trò chơi có luật và kể chuyện có tranh.
Trò chơi có luật, như trò đi tìm đồ vật theo màu, trò bắt chước động tác, trò chuyền bóng gọi tên, cho bé một lý do rõ ràng để nghe kỹ. Bé muốn thắng, muốn đến lượt, nên bé chú ý từng từ cô nói. Luật chơi được làm mẫu bằng hành động trước, nên bé hiểu cách chơi mà không cần hiểu hết lời giải thích.
Kể chuyện có tranh dùng chính thế mạnh của bé lớn: bé đã biết một câu chuyện có đầu có cuối, biết đoán nhân vật sẽ làm gì. Khi cô kể bằng tiếng Anh một câu chuyện bé có thể đã nghe bằng tiếng Việt, hoặc có tranh đủ rõ, bé theo được mạch và bắt đầu nối âm thanh với nghĩa. Nhiều bé lớn thích được cô hỏi "what happens next" và trả lời bằng tiếng Việt hoặc bằng cách chỉ tranh. Câu trả lời bằng tiếng Việt ở đây vẫn được đón nhận, vì nó cho thấy bé đã hiểu câu chuyện tiếng Anh.
Ba mẹ nên hỏi gì khi tham quan nếu con đã lớn?
Khi tham quan với bé lớn, ba mẹ nên hỏi trường có bao nhiêu bé cùng độ tuổi đang ở lớp chuyển tiếp, vì một bé năm tuổi ở chung với nhiều bé hai ba tuổi có thể cảm thấy mình bị xếp vào lớp em bé. Hỏi thêm lớp chuyển tiếp có tách nhóm theo tuổi không, hay bé lớn sẽ học cùng lớp chính ngay từ đầu với cô hỗ trợ riêng.
Ba mẹ cũng nên hỏi cách cô xử lý khi bé lớn không muốn tham gia hoạt động nói, có ép không, có hình thức thay thế không. Hỏi lớp chính của độ tuổi đó có những hoạt động mà bé có thể tham gia tốt dù chưa giỏi tiếng Anh, như vận động, mỹ thuật, xây dựng, để bé sớm có chỗ đứng.
Nếu được, nên để bé lớn tự đi xem trường và tự đặt câu hỏi. Bé năm tuổi có ý kiến riêng và được hỏi ý kiến giúp bé cảm thấy mình tham gia vào quyết định, thay vì bị đưa đi. Dĩ nhiên quyết định cuối cùng là của ba mẹ, nhưng cảm giác được tham gia có ích cho những tuần đầu.
Với bé 4 đến 6 tuổi muốn sang môi trường song ngữ qua chương trình Sang Ngang của Global Star School, ba mẹ có thể ghi rõ độ tuổi và trường hiện tại của con ở mục đăng ký trên trang, để nhà trường tư vấn cách bố trí lớp chuyển tiếp phù hợp với bé lớn ở campus mong muốn.
Câu hỏi thường gặp
Bé 5 tuổi chưa biết tiếng Anh có theo kịp lớp song ngữ không?
Phần lớn bé theo được, nhưng cần thời gian. Bé lớn có lợi thế là đã hiểu nhiều khái niệm bằng tiếng Việt, chỉ cần học tên gọi mới. Khó khăn chủ yếu là tâm lý: bé nhận ra mình chưa hiểu và có thể ngại. Lớp chuyển tiếp và cách cô giữ thể diện cho bé quyết định nhiều hơn tuổi.
Sang song ngữ năm lá có làm bé chậm vào lớp 1 không?
Việc sang song ngữ không làm bé chậm vào lớp 1 về mặt tuổi. Điều cần cân nhắc là bé phải thích nghi hai lần trong thời gian ngắn. Nếu bé dễ thích nghi và gia đình có mục tiêu rõ, một năm song ngữ vẫn có giá trị. Nếu bé đang gặp khó ở nhiều mặt, nên cân nhắc kỹ hơn.
Bé lớn có học chung lớp chuyển tiếp với các em nhỏ không?
Tùy trường và số bé cùng sang ở mỗi thời điểm. Có trường tách nhóm theo tuổi, có trường cho bé lớn vào lớp chính sớm với cô hỗ trợ. Ba mẹ nên hỏi rõ khi tham quan, vì bé lớn có thể ngại khi thấy mình học cùng các em nhỏ hơn nhiều.
Bé lớn có cần học thêm tiếng Anh ngoài giờ để theo kịp bạn không?
Trong giai đoạn chuyển tiếp thì thường không cần. Bé đã nghe tiếng Anh nhiều giờ mỗi ngày ở trường và cần thời gian nghỉ. Thêm lớp ngoài giờ dễ làm bé mệt và chán. Khi bé đã ổn ở lớp chính một thời gian, gia đình có thể cân nhắc lại dựa trên hứng thú của bé.
Bé lớn ở lớp chuyển tiếp có được tham gia hoạt động của lớp chồi, lớp lá không?
Thường là có, và nên có sớm. Bé lớn hay được ra sân, ăn trưa hoặc tham gia những giờ vận động, mỹ thuật, xây dựng cùng lớp theo độ tuổi, vì đó là những hoạt động bé làm tốt dù chưa giỏi tiếng Anh. Mức tham gia cụ thể tùy cách tổ chức của từng campus, ba mẹ nên hỏi khi tham quan.
Làm sao biết bé lớn đang buồn vì đổi trường hay chỉ đang mệt?
Mệt thường đi kèm buồn ngủ, ăn nhiều, hồi lại sau một đêm ngủ ngon. Buồn kéo dài thường đi kèm từ chối nói về trường, sáng nào cũng không muốn đi, mất hứng với cả những trò bé từng thích. Ba mẹ nên kể với cô những gì thấy để cùng theo dõi trong vài tuần.