Với bé nhà trẻ từ khoảng 18 đến 36 tháng, lớp chuyển tiếp trước hết là nơi bé gắn bó với một cô cố định và quen lại nhịp ăn ngủ; tiếng Anh đến sau, qua giọng hát, cử chỉ và những câu lặp lại trong sinh hoạt. Bé ở tuổi này chưa lo chuyện hiểu hay không hiểu bạn nói gì. Bé lo chuyện ai ở cạnh mình khi ba mẹ đi khỏi.
Vì vậy câu hỏi quan trọng nhất ba mẹ nên đặt cho lớp chuyển tiếp nhóm nhà trẻ không phải "con được học bao nhiêu tiếng Anh", mà là "ai sẽ là người chăm con chính, và người đó có ở với con đủ lâu không". Bài này giải thích vì sao, lớp chuyển tiếp cho bé nhỏ thường vận hành ra sao, tiếng Anh xuất hiện thế nào ở tuổi này, và ba mẹ chuẩn bị gì.
Vì sao với bé dưới ba tuổi, gắn bó đi trước tiếng Anh?
Bé dưới ba tuổi khám phá thế giới từ một chỗ dựa an toàn. Lý thuyết gắn bó, khởi đầu từ công trình của John Bowlby và Mary Ainsworth giữa thế kỷ trước, mô tả điều này: khi có người chăm sóc tin cậy ở gần, trẻ dám rời ra chơi, thử cái mới; khi mất chỗ dựa, trẻ dồn hết sức vào việc tìm lại nó. Ở trường, chỗ dựa ấy cần được thay tạm bằng một cô cụ thể.
Nếu bé nhỏ chưa có cô nào để dựa vào, mọi thứ khác đều khó. Bé khóc khi ba mẹ đi, không chịu ăn từ tay người lạ, không ngủ được. Tiếng Anh lúc ấy chỉ là thêm một âm thanh lạ trong một ngày đã quá nhiều điều lạ. Ngược lại, khi bé đã gắn với một cô, bé bắt đầu nhìn quanh, chơi, nghe. Những câu tiếng Anh cô nói trong lúc bế, thay tã, đút ăn trở thành một phần của mối quan hệ ấm áp đó.
Ngôn ngữ ở tuổi này cũng gắn chặt với người nói. Bé học từ từ người bé tin và chú ý tới. Một cô mà bé quý, hát cho bé nghe mỗi ngày, có tác động lớn hơn nhiều so với nhiều giờ tiếng Anh từ những người bé chưa quen. Vì thế lớp chuyển tiếp nhóm nhà trẻ làm tốt thường ưu tiên sự ổn định của người chăm sóc hơn là số giờ tiếng Anh.
Lớp chuyển tiếp nhóm nhà trẻ thường vận hành ra sao?
Mô hình cụ thể khác nhau giữa các trường, nhưng một lớp chuyển tiếp cho bé nhỏ làm đúng thường có những đặc điểm sau:
- Một cô chính cho mỗi bé mới. Cô này đón bé, chăm bé ăn ngủ, dỗ bé khi khóc trong những tuần đầu. Các cô khác vẫn có mặt, nhưng bé biết mình có "cô của mình".
- Nhóm nhỏ và yên tĩnh. Ít bé, ít tiếng ồn, ít người ra vào. Bé nhỏ dễ bị quá tải bởi âm thanh và chuyển động.
- Lịch theo nhịp của bé. Giờ ăn, giờ ngủ có thể linh hoạt hơn trong thời gian đầu, sát với thói quen ở nhà hơn là theo lịch chung của trường.
- Ba mẹ ở lại ngắn trong những ngày đầu. Nhiều trường cho phép ba mẹ ngồi trong lớp một lúc để bé thấy ba mẹ tin cô, rồi rút dần thời gian.
- Đồ vật quen từ nhà. Một chiếc khăn, gối nhỏ, hoặc con thú bông có mùi nhà giúp bé dịu lại khi nhớ ba mẹ.
- Trao đổi chi tiết hằng ngày. Ăn bao nhiêu, ngủ mấy giờ, đi vệ sinh, khóc lúc nào. Với bé chưa nói được, những chi tiết này là cách duy nhất để ba mẹ biết con ra sao.
Ba mẹ nên hỏi cụ thể ai sẽ là cô chính của con, cô ấy có làm việc cố định ở nhóm đó không, và nếu cô nghỉ thì ai thay. Sự thay đổi người chăm sóc liên tục là điều làm bé nhỏ khó ổn định nhất.
Tỷ lệ cô trên trẻ ở nhóm nhà trẻ cũng là câu nên hỏi. Quy định về số trẻ tối đa trong nhóm nhà trẻ có trong Điều lệ trường mầm non của Bộ Giáo dục và Đào tạo; ba mẹ có thể hỏi trường cách họ áp dụng và bố trí cô cho nhóm chuyển tiếp.
Tiếng Anh đến với bé nhỏ qua đường nào?
Bé dưới ba tuổi học ngôn ngữ qua giọng nói đi kèm cảm xúc và hành động. Một câu "up you go" lặp lại mỗi lần được bế lên, một bài hát ngắn mỗi lần rửa tay, một tiếng "bye bye" kèm vẫy tay mỗi khi chia tay. Bé không học từ đơn lẻ mà học cả tình huống: âm thanh này đi với việc này, người này.
Giọng hát có vị trí đặc biệt ở tuổi này. Bé nhỏ thường phản ứng với giai điệu trước khi phản ứng với lời. Lớp chuyển tiếp nhóm nhà trẻ hay dùng những bài hát có động tác tay đơn giản, lặp đi lặp lại. Bé có thể chưa hát theo, nhưng sẽ vỗ tay, lắc lư, làm động tác, và đó là cách bé tham gia vào ngôn ngữ mới.
Ở tuổi này, bé cũng đang học tiếng Việt rất nhanh. Nhiều bé 18 đến 24 tháng mới có vài chục từ tiếng Việt. Một số ba mẹ lo việc thêm tiếng Anh làm bé chậm nói tiếng Việt. Các nghiên cứu về trẻ lớn lên với hai ngôn ngữ nhìn chung cho thấy khi tính gộp cả hai thứ tiếng, trẻ song ngữ có vốn từ tương đương trẻ đơn ngữ; vốn từ từng thứ tiếng riêng có thể ít hơn trong giai đoạn đầu. Điều đó bình thường và không phải dấu hiệu chậm.
Tuy vậy, nếu ba mẹ đã có băn khoăn về khả năng nghe nói của bé từ trước khi đổi trường, nên đưa bé đi khám nhi và đánh giá phát triển, độc lập với chuyện học tiếng Anh. Học song ngữ không gây chậm nói, nhưng cũng không nên được dùng để giải thích cho một dấu hiệu chậm có từ trước.
Chuẩn bị gì cho bé nhà trẻ trước khi vào lớp chuyển tiếp?
Với bé nhỏ, chuẩn bị chủ yếu là chuyện thói quen và thông tin cho cô. Bảng sau gợi ý những việc ba mẹ có thể làm và lý do:
| Việc chuẩn bị | Cách làm | Vì sao có ích |
|---|---|---|
| Ghi lại nhịp ngày của bé | Giờ thức, ăn, ngủ, cách bé hay ngủ, món bé thích | Cô có thể giữ một phần thói quen nhà ở trường |
| Liệt kê từ bé dùng | Các từ tiếng Việt bé hay nói cho ăn, uống, đi vệ sinh, đau | Cô hiểu bé muốn gì khi bé chưa nói rõ |
| Chọn vật quen | Một món nhỏ, dễ giặt, có mùi nhà | Giúp bé dịu khi nhớ nhà, nhất là giờ ngủ |
| Tập chia tay ngắn ở nhà | Để bé ở với người thân khác một lúc, chào rồi đi, quay lại đúng hẹn | Bé quen với việc ba mẹ đi rồi về |
| Ghé trường trước | Đến chơi ở sân, gặp cô chính nếu được | Bé gặp người và nơi chốn trước khi phải ở lại |
| Báo thông tin sức khỏe | Dị ứng, bệnh đang theo dõi, thuốc đang dùng | Cô chăm bé an toàn ngay từ ngày đầu |
Danh sách từ tiếng Việt của bé thường bị bỏ qua nhưng rất hữu ích. Bé hai tuổi có thể gọi nước là "măm" hoặc gọi đi vệ sinh bằng một từ riêng của nhà. Cô biết những từ đó thì hiểu bé ngay, và bé thấy mình được hiểu, điều rất quan trọng ở một nơi mà nhiều người nói tiếng khác.
Thủ tục giấy tờ khi nhập trường mới, như hồ sơ sức khỏe hay sổ tiêm chủng, là phần chung của mọi lần chuyển trường và được hướng dẫn ở trang Chuyển Trường.
Ngày đầu và tuần đầu: những phản ứng thường gặp ở bé nhỏ
Khóc khi chia tay. Gần như bé nhỏ nào cũng khóc ở những lần chia tay đầu. Điều cần xem là bé dịu lại sau bao lâu và có chịu để cô dỗ không. Một lời chào ngắn, rõ ràng, và rời đi đúng như đã nói thường giúp bé dịu nhanh hơn so với chần chừ hoặc lén đi.
Ăn ít, ngủ ít. Ăn ngủ thường xáo trộn trong vài ngày đầu. Ba mẹ có thể cho bé ăn thêm khi về nhà, cho ngủ sớm hơn. Nếu kéo dài nhiều ngày, nên bàn với cô điều chỉnh như đón sớm, giữ đúng giờ ngủ ở nhà hơn.
Thoái lui một chút. Bé đã bỏ bú bình có thể đòi lại, bé đã tự ăn có thể đòi đút, bé đã ngủ riêng có thể đòi ngủ với ba mẹ. Đây là cách bé tìm lại cảm giác an toàn trong lúc có nhiều thay đổi, thường tự hết khi bé ổn định.
Ốm vặt. Bé mới vào môi trường tập thể có thể hay ốm vặt trong thời gian đầu. Ba mẹ nên chuẩn bị phương án khi bé phải nghỉ, và theo hướng dẫn của bác sĩ nhi khi bé ốm.
Bám ba mẹ nhiều hơn ở nhà. Sau một ngày xa nhà, bé nhỏ thường đòi bế, đòi ôm nhiều. Đáp ứng bé lúc này không làm bé hư mà giúp bé nạp lại cảm giác an toàn để hôm sau đi học.
Đưa đón trong những tuần đầu: ai đưa, đưa thế nào?
Với bé nhỏ, khoảnh khắc ở cổng trường mỗi sáng là phần khó nhất của cả ngày. Trong những tuần chuyển tiếp, ba mẹ nên cố giữ một người đưa cố định và một kiểu chia tay cố định. Nếu hôm nay mẹ đưa, mai bà đưa, ngày kia người giúp việc đưa, mỗi người một cách chào, bé khó hình thành được nhịp quen.
Kiểu chia tay tốt thường ngắn và giống nhau mỗi ngày: trao bé cho cô chính, một cái ôm, một câu chào cố định như "mẹ đi làm, ngủ dậy ăn xế là mẹ đến", rồi rời đi. Bé dưới ba tuổi chưa hiểu giờ giấc, nhưng hiểu được trình tự sự việc trong ngày, nên mốc "ngủ dậy, ăn xế" có ý nghĩa với bé hơn "bốn giờ chiều".
Ba mẹ không nên lén đi khi bé đang mải chơi. Cách này có thể tránh được nước mắt một buổi, nhưng bé sẽ học được rằng ba mẹ có thể biến mất bất cứ lúc nào, và những ngày sau bé càng bám chặt hơn. Chia tay có nước mắt nhưng rõ ràng vẫn tốt hơn một cuộc biến mất không lời.
Giờ đón cũng cần đều đặn. Nếu một ngày phải đón muộn, nên báo cô trước để cô giữ bé ở chỗ quen và nói cho bé biết.
Khi nào bé nhỏ chuyển từ lớp chuyển tiếp sang nhóm chính?
Với bé nhà trẻ, dấu hiệu sẵn sàng chủ yếu xoay quanh sự gắn bó và nhịp sinh hoạt. Bé chịu để cô bế khi ba mẹ đi, dịu lại trong vài phút, ăn được bữa trưa, ngủ trưa ở trường. Bé bắt đầu đi khám phá phòng, chơi đồ chơi, nhìn các bạn. Bé phản ứng với bài hát quen bằng cách vỗ tay hay lắc lư.
Việc chuyển sang nhóm chính ở tuổi này cần đặc biệt chú ý đến người chăm sóc. Nếu bé chuyển nhóm mà phải đổi cô, nên có giai đoạn cô cũ và cô mới cùng chăm bé một thời gian. Nhiều trường giải quyết bằng cách để cô chính của nhóm chuyển tiếp cũng là cô của nhóm chính, hoặc tổ chức lớp chuyển tiếp ngay trong nhóm chính với cô cố định.
Ba mẹ nên hỏi trường cách xử lý điểm này trước khi giữ chỗ. Một bé vừa ổn định với cô này lại phải làm quen cô khác có thể quay lại giai đoạn khóc như ban đầu.
Mẫu đăng ký chương trình Sang Ngang của Global Star School có sẵn các mốc độ tuổi cho nhóm nhà trẻ; việc nhận bé ở từng mốc tuổi, từng campus do nhà trường xác nhận khi tư vấn. Ba mẹ có bé dưới ba tuổi có thể ghi rõ độ tuổi, trường hiện tại và campus mong muốn ở mục đăng ký trên trang, để nhà trường tư vấn cách bố trí cô chính và nhóm chuyển tiếp cho bé.
Câu hỏi thường gặp
Bé 18 tháng có nên sang trường song ngữ không?
Bé 18 tháng sang trường song ngữ được, nhưng điều quyết định là chất lượng chăm sóc và sự ổn định của người chăm sóc chứ không phải lượng tiếng Anh. Ba mẹ nên chọn nơi có cô chính cố định, nhóm nhỏ, nhịp sinh hoạt linh hoạt, và có thời gian chuyển tiếp đủ cho bé gắn bó.
Học song ngữ từ nhỏ có làm bé chậm nói không?
Học hai ngôn ngữ không gây chậm nói. Trẻ song ngữ có thể có vốn từ mỗi thứ tiếng ít hơn trong giai đoạn đầu, nhưng tính gộp cả hai thì tương đương trẻ cùng tuổi. Nếu ba mẹ thấy bé chậm nói rõ so với bạn, nên đưa bé đi khám nhi, độc lập với chuyện học song ngữ.
Bé nhỏ có được mang bình sữa, núm vú giả đến lớp không?
Tùy quy định của từng trường và độ tuổi của bé. Nhiều trường cho phép trong thời gian chuyển tiếp để bé dễ ổn định, rồi cùng gia đình giảm dần. Ba mẹ nên hỏi trước và thống nhất với cô, tránh để bé bất ngờ mất đồ quen ngay ngày đầu.
Bé nhỏ chưa biết nói thì cô biết bé muốn gì bằng cách nào?
Cô dựa vào quan sát cử chỉ, tiếng khóc, nét mặt, và thông tin ba mẹ cung cấp về thói quen, từ ngữ riêng của bé. Đây là lý do ba mẹ nên viết sẵn nhịp ngày và các từ bé hay dùng, đưa cho cô chính ngay từ đầu.
Ba mẹ nên ở lại lớp bao lâu trong những ngày đầu?
Không có thời lượng chung. Nhiều trường cho ba mẹ ở lại một khoảng ngắn trong vài ngày đầu rồi giảm dần. Điều quan trọng là thống nhất với cô trước và giữ đúng điều đã nói với bé. Ở lại quá lâu rồi đột ngột rời đi thường khó cho bé hơn chia tay ngắn mà đều đặn.
Bé hay ốm khi mới đi học có nên cho nghỉ hẳn rồi đi lại sau không?
Ốm vặt trong thời gian đầu ở môi trường tập thể là khá thường gặp. Bé ốm thì nên nghỉ theo hướng dẫn của bác sĩ. Khi khỏe lại, cho bé đi học lại đều đặn thường giúp bé ổn định nhanh hơn so với nghỉ dài rồi bắt đầu lại từ đầu.